'Nutcracker!'

Y Cymro – 28/12/07

Doeddwn i erioed wedi gweld un o gynhyrchiadau Matthew Bourne, er bod ei enw yn gyfarwydd iawn yn sgil ei addasiadau o ‘Swan Lake’ i ddynion (a gafodd sylw mawr yn sgil y ffilm ‘Billy Elliot’) a’i fersiwn anarferol o ‘Carmen’ dan ei theitl newydd ‘The Car Man’. Y ddau gynhyrchiad fel ei gilydd yn torri tir newydd ym myd y Bale, weithiau’n ddadleuol, ond heb os yn adloniannol. Pan glywais y bwriad i ail-gyflwyno ei addasiad o bale enwog Tchaikovsky, ‘Nutcracker!’, allwn i ddim peidio derbyn y gwahoddiad. Bu i Bourne goreograffu a chyfarwyddo’r addasiad yma’n wreiddiol ar gyfer tymor y Nadolig yn Sadler’s Wells yn 2002, cyn mynd ar daith i’r UDA. Bum mlynedd yn ddiweddarach, dyma finna’n mentro i Sadler’s Wells am y tro cyntaf, a chael y lle yn llawn o blant!

Does 'na’m byd yrrith fwy o iâs i lawr fy nghefn na chlywed cerddorfa yn tiwnio a thwymo cyn y sioe; mae 'na gynnwrf yn y disgwyl, a mwy fyth o wybod am gyfoeth swynol alawon adnabyddus Tchaikovsky. Wrth i’r llen du godi, a’r geiriau ‘Nutcracker!’ ddiflannu, cefais fy nennu i fyd hudolus Bourne a’n nghyflwyno i gartref plant amddifad llwm o gyfnod Fictorianaidd. Di-liw oedd byd y plant ar drothwy’r Nadolig, a pherchnogion y cartref ‘Dr Dross’ (Scott Ambler) a’i Fetron o wraig (Etta Murfitt) yn trin y plant yn frwnt. Yn eu mysg, mae’r ferch fach ‘Clara’ (Kerry Biggin) sy’n cael ei cham-drin gan blant teulu’r Dross ‘Sugar’ (Michela Meazza) a ‘Fritz’ (Drew McOnie). Ond buan iawn y daw tro ar fyd wrth iddi dderbyn anrheg Nadolig sef milwr o ‘Nutcracker’ (Alan Vincent) sy’n dod yn fyw liw nos, ac yn denu ‘Carla’ i fyd lliwgar o felysion. Ar ddiwedd yr Act Gyntaf, wrth i’r eira ddisgyn, wrth i’r cartref llwm ddiflannu, wrth i’r plant ddawnsio ar yr Iâ, a ‘Carla’ i blymio ar y glustog enfawr yng nghefn y llwyfan, allwn i’m disgwyl am yr Ail Act! Ac am wledd o Ail-ran. Wrth i’r ‘Nutcracker’ hudo ‘Carla’ i ganol y lliw a’r llawenydd, fe gawn ninnau ein cyflwyno i’r melysion amrywiol - o’r hymbyg o heddwas (Adam Galbraith), y lodesi Liquorice Allsorts (Pia Driver, Dominic North, Irad Timberlake), y Gobstoppers gwrywaidd (Simon Karaiskos, Luke Murphy, Matthew Williams) a’r merched Marshmallow (Lucy Alderman, Carrie Johnson, Gemma Payne, Maryam Pourian, Chloe Wilkinson). Roeddwn i yn fy elfen, a blas mwy ar y cyfan. Wrth i 13 actor ymddangos ar y gacen enfawr ddiwedd y sioe, roeddwn i’n gegrwth, a’r cyfan yn wledd i’r glust, y llygaid a’r enaid.

Allwn i’m llai na rhyfeddu hefyd at allu Bourne wnaeth imi ddechrau amau beth ddaeth gyntaf - y gerddoriaeth ta’r coreograffu! Roedd y cyfan wedi’i gynllunio mor fanwl, a’r symudiadau yn cyd-fynd â bod curiad o’r gerddoriaeth. Dro ar ôl tro, anghofiais mai dawns oedd yma, gan fod y cyfan mor theatrig ac yn llawn drama. Pantomeim o fale ar drothwy’r Nadolig! Be sy’n well!

Wedi 115 o flynyddoedd, parhau i’n tywys i fyd hudolus wna cerddoriaeth Tchaikovsky, sy’n llawn hud a lledrith. “Fyddai’n ceisio dehongli’r gerddoriaeth yn hytrach na dim ond cyfri’r curiadau” ddywedodd Bourne yn y rhaglen, a does na’m dwywaith ei fod wedi llwyddo i greu byd o ffantasi, ac roedd perfformiadau bob aelod o’r cast yn werth ei weld.

Mae’r cynhyrchiad i’w weld yn Sadler’s Wells tan Ionawr 20fed, ond newyddion da i Gymru, bydd y sioe yn ymweld â Chanolfan y Mileniwm yng Nghaerdydd rhwng y 15fed a’r 19eg o Ebrill y flwyddyn nesaf. Mynnwch eich tocynnau nawr ddweda i. Mwy o wybodaeth ar www.matthewbournesnutcracker.com neu www.wmc.org.uk

Blwyddyn Newydd Dda!

'God in Ruins'

Y Cymro – 21/12/07

Mae’n dymor Dickens ar hyn o bryd, a does dim rhaid edrych ymhell cyn gweld un o’r myrdd addasiadau o’i waith, boed ar y sgrin fach neu’r llwyfan. Draw yn Theatr y Soho yma’n Llundain, mae dau o’i gymeriadau mwyaf adnabyddus i’w gweld yn nrama ddiweddara Anthony Nielson ‘God in Ruins’ ar gyfer Cwmni’r Royal Shakespeare. Sôn ydw’i wrth gwrs am y bonheddwr ‘Ebenezer Scrooge’ (Sean Kearns) a’i glerc ‘Bob Cratchit’ (Patrick O’Kane) o’r stori enwog ‘A Christmas Carol’. Ond yn wahanol i’r nofel, mae’r bonheddwr Scrooge yma’n ddyn clên, a dyna gychwyn ar driniaeth gomedi Nielson o gymeriadau cartwnaidd Dickens, a holl fwriad y Nadolig.

Wedi’r prolog byr, cawn ein cyflwyno i’r prif gymeriad yn y presennol; ‘Brian’ (Brian Doherty) cynhyrchydd teledu llwyddiannus o ran gyrfa, ond meddwyn o fethiant yn ei fywyd personol. Wedi gwahanu oddi wrth ei wraig a’i ferch ddeuddeg mlwydd oed, mae’n ŵr sur, sengl, brwnt ei dafod ac unig iawn ar noswyl Nadolig. Mae’n sarhau unrhyw un sy’n croesi’i lwybr gan gynnwys y dyn pizza (Richard Atwill), ‘Joe’ (Joe Trill) ei gyfaill anabl a hoyw mewn cadair olwyn, a’i gefnogwr yn ‘Alcoholics Annonymus’ (Emmanuel Ighodaro). Ond, wedi’r jôcs brwnt am Fwslemiaid a’r Maffia, daw tro ar fyd wrth i’w dad (Sam Cox) ddychwelyd o’r bedd i’w boenydio, a’i orfodi i ail-wynebu ei orffennol, a newid ei agwedd.

Fues i’n edrych ymlaen yn fawr iawn am gael gweld y ddrama hon, gan fy mod i’n ffan mawr o waith Nielson. Wedi gweld ei ddwy ddrama ddiwethaf - ‘Realism’ a ‘The Wonderful World of Dissocia’ yn y Royal Court yn gynharach eleni, roedd gen i ddisgwyliadau uchel. Roedd ei ddisgrifiad o’r ddrama ar y poster hefyd yn ennyn diddordeb; cyfansoddodd lythyr yn erfyn am i bobol gofio’r dynion sengl y Nadolig hwn! Treuliodd Nielson bron i bedwar wythnos ar bymtheg yn cydweithio efo’r unarddeg actor yma o’r RSC, er mwyn creu’r sioe drwy gyfres o weithdai. Dyma’r dull o greu drama i Nielson, ond fel arfer yn ail-ddefnyddio actorion sy’n gyfarwydd iddo, ac am gyfnod llawer llai o amser - tua phum wythnos. Petawn i’n onest, dwi’n meddwl bod y cyfnod hwn wedi bod yn llawer rhy hir, a’i effaith wedi amharu ar y gwaith terfynol. Roedd y cyfan yn teimlo fel ffrwyth gweithdai; fel cyfres o olygfeydd wedi’i greu yn gelfydd dros amser, yn llawn hwyl, ond wedi’u tynnu ynghyd efo edau frau yn eu cysylltu. Er cystal oedd y gemau ar y mwclis, fel golygfa’r ddau blentyn yn trafod y Nadolig neu’r ddau Fwslim yn sôn am arwyddocâd y cyfan iddyn nhw, braidd yn fratiog oedd y llinyn storïol.

Anthony Nielson hefyd oedd yn cyfarwyddo’r cyfan, ac yn sicr roedd ei allu i greu golygfeydd theatrig a chofiadwy i’w weld yn amlwg fel y ddawns gyffuriau, gyda phob actor yn dod i’r llwyfan dan ganu Carol wahanol, ond gyda is-thema o gyffur gwahanol yn perthyn i bob un, neu’r diweddglo hynod o effeithiol wrth i ‘Brian’ ganfod mai’r unig ffordd iddo fedru cyfathrebu efo’i ferch ydi trwy gêm gyfrifiadurol!

Roedd set syml ond hynod o ddigonol Hayley Grindle yn effeithiol iawn, a braf oedd gweld mai hi fu’n gyfrifol am gynllunio setiau cynyrchiadau ‘Amdani’ a ‘Diwrnod Dwynwen’ i Sgript Cymru dro yn ôl. Unwaith eto, roedd goleuo Chahine Yavroyan yn creu awyrgylch hudolus i’r actorion, ac yn gweddu’n berffaith i thema’r sioe dros ben llestri yma.

Does na’m dwywaith bod hiwmor Nielson yn taro deuddeg dro ar ôl tro; yn anffodus iddo ef, mae ambell i ergyd wedi cythruddo sawl beirniad, a hynny’n bennaf am ei or-ffraethineb a’i jôcs sy’n bell o fod yn wleidyddol gywir! Fydd sawl un ddim yn eu mwynhau, ond eraill wrth eu bodd. Rhai’n gweld y stori, eraill ddim. Ymysg y dryswch yn y mwclis, mae na ddigon o ‘emau i fod yn gofiadwy ac i serennu mor llachar â’r bylbiau ar y goeden dolig!

Mae ‘God in Ruins’ i’w weld yn Theatr Soho tan Ionawr 5ed. Mwy o fanylion ar www.sohotheatre.com

O Lundain, ar drothwy’r Ŵyl, ga’i ddymuno Nadolig Llawen i bawb! Gan edrych ymlaen am Flwyddyn Newydd lewyrchus ar lwyfannau Cymru a thu hwnt.

'The Life and Adventures of Nicholas Nickleby'

Y Cymro – 14/12/07

Mae’r ‘dolig wedi cyrraedd unwaith eto, a phawb fel ffyliaid yn anfon cardiau a chwilota am anrhegion i osod o dan y goeden. Fel y gallwch fentro, mae’r theatrau hefyd yn chwilota am sioeau fydd yn gwerthu’n dda dros gyfnod yr Ŵyl. O’r pantomeimiau traddodiadol i’r addasiadau mwy arbrofol o’r chwedlau adnabyddus. Dros yr wythnosau nesaf, mi fyddai’n bwrw golwg ar rai o’r sioeau fydd yn ceisio denu cynulleidfa; rhai ohonynt fel panto Stephen Fry yn yr Old Vic ac addasiad Anthony Nielson o un o straeon Dickens, ‘God in Ruins’ yn Theatr y Soho, wedi’i hanelu at y gynulleidfa hŷn. Ond mae’r cynhyrchiad fues i’n ei weld yr wythnos hon wedi’i anelu at y teulu cyfan; eto o waith Charles Dickens, ac yn chwe awr a hanner o hyd!

Sôn ydw’i am y ddwy ran o gynhyrchiad Gŵyl Theatr Chichester o addasiad David Edgar o nofel Dickens, ‘The Life and Adventures of Nicholas Nickleby’ yn Theatr Gielgud ar Shaftesbury Avenue. Pan lwyfannwyd yr addasiad yma’n wreiddiol dan gyfarwyddyd Trevor Nunn a chwmni’r Royal Shakespeare nôl ar ddechrau’r wythdegau, roedd y sioe yn para dros ddeg awr gyda sawl egwyl a thoriad am fwyd! Bryd hynny, y Cymro o Aberystwyth Roger Rees oedd yn portreadu’r prif gymeriad, ac fe enillodd wobr Olivier a ‘Tony’ am ei waith. Seren y gyfres deledu ‘Shameless’ - David Threlfall oedd y llanc ifanc ‘Smike’. Derbyniodd yr addasiad groeso mawr ar Broadway cyn recordio’r cynhyrchiad ar gyfer y ‘Channel 4’ newydd-annedig - y ddrama gyntaf i’w dangos arni.

Dyma drydedd nofel Charles Dickens a gyhoeddwyd yn fisol rhwng 1838 a 1839. Mae’r nofel swmpus hon yn adrodd hanes ‘Nicholas Nickleby’ (Daniel Weyman), gŵr ifanc sy’n gorfod gofalu am ei fam (Abigail McKern) a’i chwaer ‘Kate’ (Hannah Yelland) wedi marwolaeth y tad. Ond fel mewn pob stori dda, mae’n rhaid cael y cymeriad drwg ac yn yr achos yma, yr ‘Ewyrth Ralph’ (David Yelland) yw’r gwrthwynebydd sy’n credu na ddaw dim llwyddiant o gwbl o ‘yrfa Nicholas. Wedi treulio cyfnod yn gweithio yn ysgol erchyll a chreulon ‘Mr Wackford Squeers’ (Pip Donaghy) yn swydd Efrog, daw Nicholas wyneb yn wyneb â’r cymeriad annwyl ond truenus ‘Smike’ (David Dawson). Mae cyfeillgarwch yn datblygu rhwng y ddau, yn enwedig felly wedi iddynt ffoi yn ôl i Lundain ac ymuno â chwmni drama teithiol ‘Mr Lenville’ (Peter Moreton) a’i wraig (Roses Urquhart). Oherwydd sefyllfa druenus y teulu, mae’r ewythr cas yn canfod gwaith i ‘Kate’ yn siop ddillad ‘Madame Mantalini’ (Jane Bertish) ond, buan iawn y mae bywyd y ddinas yn effeithio ar ‘Kate’, ac mae hi’n dyheu am ei brawd a’i theulu. Wnai ddim sôn rhagor am y stori, rhag sbwylio’r hud a’r ysfa i ganfod beth yw tranc y teulu weddill y sioe, ond mae’r tro yn y gynffon tua’r diwedd yn atgoffa rhywun o nofel ‘Enoc Huws’ gan Daniel Owen, a Chapten Trefor o gymeriad yr Ewythr yn derbyn ei haeddiant.

Yng ngwir deimlad y Nadolig, dyma gynhyrchiad lliwgar, blasus a chyfoethog sy’n peri i’r oriau wibio heibio, gan wahodd y gynulleidfa i fod eisiau canfod y diwedd. O set gelfydd Simon Higlett i gyfarwyddo Jonathan Church a Philip Franks, mae’r cyfan mor flasus â’r pwdin neu’r peis blynyddol, a gwaith Dickens yn rhoi iâs y dolig inni, a gwers fawr am ddaioni ac i beidio anghofio ein gwerthoedd.

Rhaid imi ganmol y cast i gyd am eu gwaith caled yn y ddwy ran, a braf oedd gweld y Cymro Wayne Cater (Ronnie Steadman yn ‘Pobol y Cwm’) yn portreadu sawl cymeriad gwahanol, ynghyd â’r gweddill o’r cast o 27 sy’n portreadu dros 100 o gymeriadau. Seren y sioe i mi oedd yr actor ifanc David Dawson a’i bortread hynod a sensitif a bythgofiadwy o’r cymeriad eiddil ‘Spike’ – cymeriad sy’n ennyn eich cydymdeimlad o’r cychwyn ac un o’r perfformiadau mwyaf effeithiol imi’i weld gan actor mor ifanc ar lwyfan ers tro. Gwych iawn yn wir.

Os am wledd theatrig i gyd fynd â’r twrci, neu’r trip siopa blynyddol i Harrods, mynnwch eich tocynnau nawr. Mae manylion am berfformiadau’r ddwy ran ar y wefan www.gielgud-theatre.com neu drwy ffonio 0870 950 0915. Mae’r cynhyrchiad i’w weld tan y 27ain o Ionawr.

'Dirty Dancing'

Y Cymro – 07/12/07

Roeddwn i wedi clywed llawer o sôn am y sioe ‘Dirty Dancing’ ers tro, ac wedi dyheu am ei gweld. Mae’r deunydd marchnata yn cyhoeddi’n dalog bod tocynnau i weld y sioe yn brin - ‘the hottest ticket in town’. Ar ben hynny, dwi’n cofio clywed dwy ffrind yn trafod y sioe mewn caffi yng Nghaernarfon - un wedi cynilo’i phres gydol y flwyddyn er mwyn camu ar fws ‘Seren Arian’ a gwibio tua Llundain. Roedd hi wedi gwirioni, ac eisoes yn cynilo ar gyfer ‘mynd eto flwyddyn nesa’’. Beth felly oedd mor ‘wyndyrffwl’ a ‘grêt’ am y sioe?

Does na’m dwywaith mai llwyddiant y ffilm o 1987 sydd bennaf gyfrifol am fodolaeth y ‘ddrama gerdd’ hon, gyda Patrick Swayze yn gwireddu breuddwyd pob merch am flynyddoedd lawer! Fe gofiwch yr hanes dwi’n siŵr. Yn Haf y flwyddyn 1963, mae’r ferch ddwy-ar-bymtheg ‘Frances ‘Baby’ Houseman’ yn mynd i wersyll gwyliau dychmygol ‘Kellerman’ tu allan i Efrog Newydd, efo’i chwaer a’i rhieni. Yno, mae’n cwrdd â’r hyfforddwr dawns ‘Johnny Castle’ sy’n trawsnewid ei byd ac yn cipio’i chalon. Mae’r ffilm yn olrhain y foment mae’r ferch yn ei harddegau yn croesi’r ffin o fod yn blentyn i fod yn ddynes - yn gorfforol ac yn emosiynol.

Tipyn o ddisgwyliadau felly wrth gamu mewn i Theatr Aldwych ar un o’r nosweithiau gwlypa’ ers imi fod yn Llundain! Fe sylwch hefyd fy mod i’n defnyddio dyfynodau wrth alw’r sioe yn ‘ddrama gerdd’; dyna roeddwn i’n ei ddisgwyl. Ond y fath siom. Nid ‘drama gerdd’ sydd ‘ma mewn gwirionedd, ond drama gyda cherddoriaeth. Er bod y rhaglen chwaethus yn enwi 51 o ganeuon, mae bron y cyfan ohonynt yn recordiau o’r cyfnod, gydag eithriadau prin yn cael eu canu’n fyw tua diwedd y sioe. I fod yn hollol blwmp ac yn blaen, dathliad o’r ffilm ydi’r sioe. Hyd y gwela’ i, y cwbl sydd yma ydi trawsgrifiad o’r ffilm; geiriau a golygfeydd dethol o stori enwog Elenanor Bergstein wedi’i glynu at ei gilydd efo caneuon o’r cyfnod, y dillad a’r setiau wedi’u copïo o’r ffilm, a lot fawr o ddawnsio. Tydi safon yr actio ddim digon da i fod yn ddrama, bron ddim canu’n fyw i fod yn ‘fiwsical’ a gormod o eiriau i fod yn fallet neu ddawns!

Rhaid canmol gallu (ac edrychiad) y dawnsiwr ballet o Awstralia Josef Brown sy’n portreadu’r hyfforddwr dawns ‘Johnny Clark’, ac fe gafodd dderbyniad gwresog gan y gynulleidfa - yn fwyafrif o ferched. Felly hefyd gyda phortread Sarah Manton fel y ferch ifanc ‘Baby’ sy’n anghredadwy o debyg i Jennifer Grey yn y ffilm wreiddiol. Roedd hi’n braf iawn hefyd gweld y Gymraes Rebecca Trehearn o’r Rhyl yn rhan o’r ‘ensemble’ a hi, ynghyd â Chris Holland gafodd y fraint o ganu’r ddeuawd enwog ‘I’ve had the time of my life’ ar ddiwedd y sioe - un o’r ychydig uchafbwyntiau yn y sioe i mi. Wedi dweud hynny, dyma’r unig gân o’r cwbl lot dylai fod ar dâp, gan mai cefndir i’r ddawns enwog sy’n gorffen y sioe ydi hi, ac nid cân sy’n mynegi teimladau! Os ddylai unrhyw un ei chanu hi, y ddau brif gymeriad ddylai hynny fod.

Dwi’n siŵr y bydd ffans y ffilm yn anghydweld â mi; does na’m dwywaith fod y sioe - sy’n dathlu ei phen-blwydd cyntaf eleni, ugain mlynedd ers agor y ffilm wreiddiol, yn llwyddiant, gyda bwsiau o ferched canol oed yn heidio i’r Strand o bob rhan o’r wlad. Rhaid croesawu hynny mae’n debyg, fel sioeau clybiau Theatr Bara Caws. Mae’n sicr yn rhoi blas o hud y theatr, ac yn siŵr o fod yn gofiadwy am byth i’r rhan helaeth ohonynt. Ond, mi fasa’r profiad wedi medru bod llawer mwy cofiadwy gyda ychydig mwy o ddychymyg ac amser; o fod wedi cyfansoddi caneuon gwreiddiol i gyd fynd efo’r emosiwn a’r neges yn y golygfeydd, o fod wedi caniatáu i’r actorion ganu - yn enwedig y ddau gariad, byddai’r ‘ddrama gerdd’ hon wedi medru cael ei chodi mor uchel â ‘Baby’ ar ddiwedd y sioe!

Mae ‘Dirty Dancing’ i’w weld yn Theatr Aldwych, Llundain. Am fwy o wybodaeth, ymwelwch â www.dirtydancingonstage.com

'Blink'

Y Cymro - 30.11.07

Mewn araith ar y Theatr Gymraeg i’r Academi a draddodwyd ym Mhortmeirion ym mis Medi 2007, fe ddywedodd Ian Rowlands : “Mae yna gred ddofn ynof i, o bwrpas a rôl Theatr Genedlaethol mewn cenedl wâr; theatr sy’n llwyfannu gwirioneddau’r unigolyn mewn cymuned o gymunedau. Gwastraff unrhyw genedl yw cynnal cwmni cenedlaethol nad yw’n adlewyrchiad o ddyhead gwlad.”

Aeth yn ei flaen i ddyfynnu'r Arglwydd de Walden - sefydlwr egin Theatr Genedlaethol ar gychwyn yr ugeinfed ganrif : “ ‘The nation should undertake a thorough process of self analysis and ultimately self-criticism that would enable it to grapple with the many contradictions with which its sense of identity is riddled.’ Hynny yw, roedd angen dybryd arnom ni fel cenedl i feithrin gwrthrycholdeb a gonestrwydd os oeddem ni am greu Theatr Genedlaethol o safon, o werth, ac o berthnasedd i’r genedl gyfan.”

Yr wythnos hon, fe ges i’r fraint o weld drama ddiweddaraf Ian Rowlands sef ‘Blink’ yn Theatr Cochrane yma yn Llundain. Drama yn cael ei chyflwyno gan y cwmni newydd anedig ‘F.A.B’ a hynny dan gyfarwyddyd Steve Fisher. Drama yn yr iaith Saesneg, yn cael ei berfformio’n grefftus a chofiadwy gan dri actor rhugl eu Cymraeg. A drama yn seiliedig ar un o’r pynciau mwyaf perthnasol, dadleuol a phersonol i’r gymuned Gymraeg a fu erioed. Drama a ddylid fod wedi’i chyfansoddi yn Y Gymraeg a’i chyflwyno gan ein Theatr Genedlaethol.

Fe gychwynnodd y ddrama yn sgil cnoc ar ddrws cegin Ian yng Nghaerdydd. Tu ôl i’r drws roedd cyfaill iddo, a ddywedodd y geiriau : ‘You know how you’ve always wanted to talk about John Owen and how I’ve never wanted to talk about him. Well I’m ready to talk now’. Rai misoedd yn ddiweddarach, tra yn yr Iwerddon, fe gychwynnodd Ian ysgrifennu’r ddrama a lifodd ohono ‘bron yn ei ffurf orffenedig, fel petai’r angen i ddod yn fyw wedi bod yno ers tro; drama oedd angen ei gyfansoddi, datganiad roedd yn rhaid imi’i wneud’. Mae’n cyflwyno’r ddrama i’w gyfeillion, i’r rhai sydd wedi darllen y ddrama, ac wedi datgan mai drama ‘amdanyn nhw’ yw hon.

Hanes un teulu o’r Rhondda sydd yma yn y bôn; y fam (Lisa Palfrey) a’i mab ‘Si’ (Sion Pritchard) a fynychodd yr Ysgol Uwchradd Gymraeg lleol, ble y datblygodd ddiddordeb mawr ym myd y ddrama yn sgil ‘y duw’ drama lleol ‘Arfon Jones’. Ac yntau ddim ond yn ddwy ar bymtheg oed, fe ddihangodd ‘Si’ i Lundain, gan adael ei gariad cyntaf ‘Kay’ (Rhian Blythe) a’i deulu ar ôl. Wyddai neb yn iawn pam bod ‘Si’ wedi gneud hyn, nes iddo ddychwelyd saith mlynedd yn ddiweddarach, a’i dad ‘Bri’ bellach yn glaf yn yr ysbyty. Wedi dychwelyd adref, mae un o’i gyfeillion yn sôn wrtho fod yr athro drama wedi’i arestio gan yr heddlu, ar amheuaeth o gam-drin plant. Dyma’r sbarc sy’n tanio atgofion poenus yng ngorffennol caeedig ‘Si’, ac sy’n gneud iddo orfod wynebu’r hyn a ddigwyddodd. I ail-gofio’r geiriau “ ’If you want to be a great actor, you must experience everything’ - twelve words that ruined a life”. Trwy orfodi’r plant i berfformio rhannau o ddramâu dadleuol tebyg i ‘Equus’ a ‘Spring Awakening’ o waith yr Almaenwr Frank Wedekind, fe drodd y gwersi diniwed yn garchar i chwantau rhywiol anfaddeuol ‘Arfon Jones’ ac a halogodd gof ‘Si’ a’i orfodi i geisio dianc rhag ei atgofion.

Allai mond canmol a diolch o galon am ddawn Ian Rowlands nid yn unig i drin geiriau mor gelfydd, ond hefyd am fynd i’r afael â’r pwnc sensitif a pherthnasol yma. Drama a barodd imi nodi’r geiriau ‘cignoeth’ ac ‘onest’ ar glawr fy rhaglen, yn enwedig ar gychwyn yr ail-act, ac a’m hatgoffodd o’r hen deimlad anghysurus a gefais wrth wylio dramâu dadleuol Sarah Kane am y tro cynta. Wedi dweud hyn, ro’n i eisiau mwy. Rhyw gyffwrdd a rhedeg i ffwrdd wnaeth y ddrama i mi ar brydiau, gyda stori’r teulu yn cysgodi’r GWIR roeddwn i’n dyheu amdano. Tydi ffurf y ddrama ddim yn helpu, a ninnau yn neidio rhwng y presennol a’r gorffennol, ac fe gollwyd hud, pŵer a chryfder y ddrama mewn sawl man. Roeddwn i’n gweld yr angen i gyfleu’r ofn a’r pŵer sydd gan y ‘bleiddiaid yma mewn gwisg defaid’ nid yn unig ar feddyliau diniwed y plant, ond hefyd ar eu teuluoedd a’u cyfeillion.

O’r dagrau yn llygaid Lisa Palfrey, diniweidrwydd Rhian Blythe ac angerdd ac emosiwn ym mhortread cofiadwy Sion Pritchard, fe wnaeth y tri actor eu dyletswydd yn wych a hynny i gyfarwyddyd medrus Steven Fisher. Unwaith eto, dyma set syml ond odidog gan Rhys Jarman, a’i ynys o wely a chadair mewn môr o esgidiau a blodau yn effeithiol dros ben.

Dwi am orffen fel y cychwynnais efo araith Ian Rowlands a gytunai â’r Almaenwr, Schiller, pan ysgrifennodd “ ‘Does 'na ddim modd osgoi’r effaith sylweddol all theatr genedlaethol sefydlog o safon gael ar ysbryd cenedl.’ Yr allweddair yw safon. Yn anffodus, fel yr ysgrifennodd George Bernard Shaw ganrif yn ddiweddarach, ‘If Wales will not have the best Wales can produce, she will get the worst that the capitals of Europe can produce, and it will serve her right’.”

Mae’r gair olaf, hefyd, yn mynd i Ian : “Wedi’r fait acccompli, bellach mae’n ddyletswydd arnom ni, gynulleidfa’r Gymru newydd, werthuso’r cwmni yn wrthrychol, a hynny’n gyson, am fod theatr unrhyw wlad yn fesur o iechyd cenedl. Rhaid i ni asesu gweledigaeth y cwmni a mesur ei gynnyrch yn ôl safonau’r gorau yn Ewrop. Rhaid i’r cwestiynau anodd fynnu atebion, mynnu gonestrwydd os y’n ni am osgoi’r ‘gwaetha all Ewrop gynnig’… Breuddwydiaf am theatr o safon yng Nghymru; theatr sydd o berthnasedd i’r genedl gyfan ac i’r byd tu hwnt i ffiniau’n rhagfarnau hanesyddol; y culni hwnnw sy’n llesteirio datblygiad, nid yn unig y ffurf ar gelf, ond ein cenedl ni. Efallai mai aelod o’r gynulleidfa fydda i o hyn allan, ond fydda i’n dal i gwestiynu hyd nes iddi fod yn amser i mi gamu, gan obeithio unwaith yn rhagor, yn ôl ar lwyfan y theatr yng Nghymru.”

'A Night in November'

Y Cymro – 23/11/07

Wrth i Theatr Bara Caws gychwyn ar eu taith efo monologau Alan Bennett, achubais innau ar y cyfle i weld un o’r amryfal fonologau sy’n britho theatrau Llundain ar hyn o bryd. Er mod i’n ffan mawr o’r ‘fonolog’ fel arddull, mae unrhyw actor neu gwmni sy’n mentro mynd i’r afael ag un yn gorfod bod yn llawer mwy gofalus. Does 'na ddim dianc yma. Un actor sydd ar y llwyfan, ac mae llygaid y gynulleidfa arno neu arni gydol y sioe. Rhaid i’r actor hwnnw neu’r actores honno gyflwyno inni nifer o gymeriadau gwahanol, drwy enau’r prif gymeriad, a’n tywys drwy’r holl olygfeydd sy’n gefndir i’r stori. Rhaid iddo/iddi osod naws y stori o’r cychwyn, rhaid cyfleu’r tensiwn a’r gwrthdaro sy’n galonnog i bob drama dda, ac yn fwy na dim, rhaid creu tonnau dramatig gydol y sioe er mwyn cynnal diddordeb y gynulleidfa.

Y Wyddeles Marie Jones sy’n gyfrifol am gyfansoddi’r ddrama a’i theitl priodol ‘A night in November’ sydd i’w gweld yn Stiwdio Trafalgar ar hyn o bryd. Marie ydi awdur y ddrama lwyddiannus ‘Stones in His Pockets’, a sy’n cydweithio unwaith yn rhagor â’i gŵr Ian McElhinney sy’n cyfarwyddo’r sioe.

Mae’r ddrama yn cychwyn ar Nos Fercher, 17 Tachwedd 1993 - y noson dyngedfennol honno pan ddaeth Gogledd Iwerddon a’r Weriniaeth wyneb yn wyneb â’i gilydd ar gae pêl-droed Parc Windsor, Belfast ar gyfer gemau rhagbrofol Cwpan y Byd 1994. I lawer o’r tu allan, roedd y gêm yma yn gyfle i’r ddwy garfan herio’i gilydd ar y cae pêl-droed yn hytrach na thrwy wleidyddiaeth, ideoleg neu drais enwadol. Ond o fewn Gogledd Iwerddon, gwelwyd y cyfnod a arweiniodd at y gêm hon fel y gwaethaf o’r 35 mlynedd o wrthdaro. Gwta fis cyn y gêm, yn sgil methiant ffrwydrad yr IRA ar ffordd Shankhill, lladdwyd 10 o bobl mewn siop bysgod yn Belfast; saith diwrnod wedi Shankhill, lladdodd yr UFF (Ulster Freedom Fighters) dri ar ddeg o bobl mewn tafarn yn Swydd Derry gan weiddi ‘trick or treat’ mewn digwyddiad a ddaeth i’w adnabod fel ‘cyflafan Greysteel’.

‘Kenneth McCallister’ yw’r cymeriad truenus sy’n adrodd yr hanes, a hynny drwy enau’r diddanwr a’r cyflwynydd teledu Patrick Kielty. Dyma gymeriad sy’n anhapus o fewn ei fywyd bob dydd gyda’i briodas yn prysur chwalu, ei waith yn ei ddiflasu a’i ddiddordeb angerddol mewn pêl-droed a’i deyrngarwch i’w wlad, yn peri iddo werthu popeth sydd ganddo er mwyn canfod digon o arian i hedfan i’r UDA i ddilyn ei wlad. Ond trwy’r tensiwn a’r trais yn ystod y cyfnod, mae’r cymeriad yn gorfod ail-ystyried ei ddaliadau Protestannaidd a’i werthoedd, ac fel pob drama dda, mae yma newid erbyn y diwedd.

Er gwaethaf ymdrech fawr Kielty i fynd dan groen y cymeriad, a’r ffaith fod ei dad wedi cael ei ladd gan y UFF ym 1988, roedd rhywbeth ar goll yn ei berfformiad. Y prif wendid oedd y ffaith mai cyflwynydd ac nid actor ydio. Doedd y gallu ddim ganddo i ddod â’r mân gymeriadau eraill fel y wraig a’i gyfeillion yn fyw ar lwyfan. Er tegwch iddo, doedd na ddim digon o densiwn na’r cyfleoedd i greu tonnau dramatig yn y môr o ddeunydd oedd ar ei gof. Llithrodd y cyfan o’i enau ar brydiau mor ddiymdrech nes fy llwyr ddiflasu. Llwm a diddychymyg oedd set syml David Craig sef cyfuniad o lefelau llwyd o amrywiol faint, a chylch llwyd oedd yn adlewyrchu’r sgrin gron uwchben a roddodd inni ddelweddau awgrymiadol i gyfleu lleoliad neu deimlad.

Fel y gallwch ddisgwyl, mae yma hiwmor, a hwnnw yn hiwmor unigryw’r Gwyddelod. Roedd hynny ar ei orau pan gyrhaeddodd y cymeriad yr UDA, a chael ei hun yn y wlad enfawr ddiarth, wrth geisio gneud ffrindiau newydd efo’r hwn a’r llall. Dyma le oedd Kielty ar ei orau, yn tanio’r llinellau doniol dro ar ôl tro, a’i amseru yn berffaith. O gael actorion mwy profiadol o’i gwmpas, a sgript sy’n cynnig mwy o densiwn a drama, dwi’n siŵr y byddai’r noson arbennig hon ym mis Tachwedd, wedi medru bod yn llawer mwy cofiadwy nag y bu.

Mae ‘A night in November’ i’w weld yn Stiwdio Trafalgar tan Ragfyr 1af. Mwy o fanylion ar www.theambassadors.com/trafalgarstudios/

'Hairspray'

Y Cymro – 16/11/07

Dwi ‘di dysgu yn ddiweddar, bod yn rhaid cadw meddwl agored wrth fynd i weld unrhyw ddrama gerdd! Dyna ichi’r siom o weld yr hir ddisgwyliedig ‘Rent’ efo Denise Van Outen, ac yna’r ‘Grease’ seimllyd, hollol ddi-gymeriad wedi’r holl heip o’r gyfres deledu. Pan glywais i fod y sioe ‘Hairspray’ ar fin agor yn Theatr Shaftebury, am ryw reswm, doeddwn i ddim yn edrych ymlaen at ei gweld. Roedd y sioe yn cael ei marchnata ar gryfder y ffaith ei bod hi’n llawn comedi, efo gwalltiau mawr a seiniau’r chwedegau yn byrlymu drwyddi. Dwi’n cofio gweld y fersiwn ffilm wreiddiol ohoni ym 1988, gyda’r cyflwynydd teledu Ricky Lake yn y brif ran a’r frenhines drag ‘Divine’ fel y fam, ac a fu farw yn fuan wedi rhyddhau’r ffilm. Roeddwn i hefyd yn ymwybodol fod fersiwn ffilm newydd ei rhyddhau gyda neb llai na John Travolta yn portreadu’r fam flonegog!

Y canwr o dras Gymreig, Michael Ball sydd â’r dasg fawreddog o gamu i mewn i esgidiau’r fam yn y sioe lwyfan, a hynny o dan siwt o bwysau a sawl ffrog lachar! Mae’n cyflawni’r gamp mor dda nes bod sawl aelod o’r gynulleidfa yn cwyno yn yr egwyl bod nhw heb ei weld o hyd y pwynt hwnnw!

O nodau cyntaf y gân agoriadol ‘Good Morning Baltimore’, a’r prif gymeriad ‘Tracey Turnblad’ (Leanne Jones) yn codi o’i gwely ac yn ymuno â gweddill y cast mewn corws o liw, o hwyl ac o ddawns, allwch chi’m peidio mwynhau’r sioe yma. Dilyn hanes ‘Tracey’ wnawn ni gydol y sioe; hi ydi’r arwr dros bwysau yn Baltimore y chwedegau, sy’n breuddwydio am gael bod yn enwog, a chael dawnsio ar sioe deledu ‘Corny Collins’ (Paul Manuel). Er bod ei mam ‘Edna’ (Michael Ball) a’i thad ‘Wilbur’ (Mel Smith) hefyd dros bwysau, maen nhw’n gefnogol iawn o’u merch, sy’n gorfod cwffio yn erbyn teneuwch ffug-berffaith cynhyrchydd y gyfres deledu ‘Velme Von Tussle’ (Tracie Bennett) a’i merch brydferth ‘Amber’ (Rachael Wooding). Ond mae gan ‘Tracey’ freuddwyd arall hefyd, sef cael cipio calon y dawnsiwr golygus ‘Link Larkin’ (Ben James-Ellis) sy’n digwydd bod yn gariad i ‘Amber’.

Er mor frau ydi’r stori mewn mannau, yr elfen o wrthdaro sy’n cynnal pethe, ynghyd â’r islif gwleidyddol o ran delwedd a lliw croen. A ninnau ynghanol yr arwahanu a’r gwahaniaethu hiliol yn America’r 60au, doedd y dawnswyr croen ddu ddim yn cael ymddangos ar y teledu, na’u gweld yn cymysgu efo’r gwynion. Drwy ein cyflwyno i’r cymeriadau ‘Motormouth Maybelle’ (Johnnie Fori) sy’n cadw siop recordiau a’i mab ‘Seaweed’ (Adrian Hansel), cawn flas o’r ddau fyd, y ddau safbwynt, a’r ddau fath o ddawnsio sy’n ennill lle i ‘Tracey’ a’i ffrindiau newydd ar y gyfres, erbyn diwedd y sioe.

Heb os nag oni bai, dwi’n hapus iawn i gyfaddef mai dyma un o’r sioeau gorau imi’i gweld yn y West End ers tro. O symlrwydd set David Rockwell sy’n ddathliad lliwgar, llawn a llawen o’r Chwedegau, i goreograffi celfydd Jerry Mitchell, sy’n cyfuno elfennau o bob dawns a chamau dawnsio’r chwedegau, roedd gen i wên ar fy wyneb gydol y sioe. Roedd gwaith y ddau, ynghyd â’r cyfarwyddwr medrus Jack O Brien i’w weld yn amlwg yn y caneuon ‘I Can Hear The Bells’ a ‘Good Morning Baltimore’.

Cefais fy swyno hefyd gan allu’r Corws i ganu’n feddal a thawel, rhywbeth na brofais o’r blaen mewn sioe o’r math yma, ac roedd gallu lleisiol ac egni Leanne Jones, ar ei début yn y West End yn wyrthiol.

Rhaid canmol y cyfoeth lleisiol gydol y sioe gyda chlod arbennig i Michael Ball a Johnnie Fiori, a yrrodd iâs oes lawr fy nghefn yn yr Ail Act, wrth ganu o’r galon am hawliau ei phobol. Atgofion hyfryd eraill yw deuawd Vaudeville-aidd Michael Ball a Mel Smith ‘Timeless to Me’ ac egni’r cast cyfan yn ‘You Can’t Stop the Beat’.

Roeddwn i’n falch iawn o fedru codi ar fy nhraed ynghyd â gweddill y gynulleidfa ar ddiwedd y sioe i dalu’r wrogaeth uchaf am eu gwaith caled, am eu hangerdd a’u hemosiwn, ac am wneud un gŵr o Ddyffryn Conwy yn hapus iawn ar ddiwedd y noson!

Mynnwch eich tocynnau rŵan! Anrheg Nadolig perffaith! Am fwy o fanylion ymwelwch â www.hairspraythemusical.co.uk