Wythnos yn hanes y Ddrama yng Nghymru

(erthygl a gomisiynwyd gan Theatr Genedlaethol Cymru)

Ynghanol y calendr o ganmlwyddiannau eleni, mae un wythnos bwysig iawn yn hanes y Ddrama yng Nghymru yn ogystal. Y diweddar Athro annwyl Hywel Teifi Edwards, biau’r clod am ei gofnodi yn wreiddiol, a hynny mewn darlith arbennig ym 1982. 11-16 o Fai 1914 oedd yr union wythnos, a llwyfan y Theatr Newydd yng Nghaerdydd oedd y lleoliad, ble, yn ôl HTE, ‘…enillwyd brwydr…a oedd i sicrhau concwest erbyn diwedd y degawd’.

                 

‘O ganlyniad, derbyniwyd ‘y ddrama newydd’, Cymraeg a Chymreig, fel cyfrwng celfyddydol o a oedd i harddu a difrifoli bywyd y genedl trwy roi iddi olwg onestach ar ei chyflwr a dyfnach amgyffred o’i hangen. Daethpwyd i synio am y ddrama fel grym ysbrydol adnewyddol a’r theatr, waeth pa mor amrwd ei hadnoddau, fel meddygfa ar gyfer trin briwiau diwylliant gwlad’

Hawdd gweld, rhwng 1910-20, bod y Cymry wedi mynd ‘…i ryfel dros y ddrama yng Nghymru’, a pha ryfedd, yn sgil y pwysau mawr a fu yn erbyn y fath ‘adloniant’ ddiwedd y ganrif flaenorol.  Ac nid dim ond ‘y ddrama’, fel y cyfeiria Urien Wiliam yn ei ragymadrodd i’r ddarlith, ‘…yn erbyn pob ‘oferedd’ fel darllen nofel, chwarae pêl-droed, mynychu tafarndai, a – gwaethaf oll – mynychu’r “chwareudy”, chwedl Y Faner ym 1896.’

Wedi clep y drws gan Nora yn ‘Tŷ Dol’, daeth hyder yn sgil Ibsen, drwy ddadlennu twyll a rhagrith y Norwyaid a gyffrôdd y theatr Ewropeaidd, yn y cyfnod yma.  Roedd effaith y glec i’w glywed yn Lloegr yn ogystal, gan George Bernard Shaw rhwng 1904-7, yn natblygiad theatr y Royal Court, dan reolaeth Harley Granville-Barker a J.E Vedrenne ac yn Iwerddon, gyda chyrhaeddiad y ‘The Playboy of the Western World’.

Erbyn 1914, roedd crych y cynnwrf wedi cyrraedd Cymru.  Ers marw Twm o’r Nant ym 1810, prin iawn oedd y ‘dramâu’ Cymraeg, ar wahan i ‘eclairs theatrig’ Beriah Gwynfe Evans a’i ymdrech ‘i Shakespeareiddio darnau o hanes Cymru.  Gyda ‘Beddau’r Proffwydi’, W J Gruffydd yn 1913, y cafwyd ‘drama Gymraeg a sawrai’n gryf’ o ethos Ibsen, yn ôl HTE.  Yn ei eiriau ei hun, ‘something had to be written which could be produced by actors entirely untrained in acting, for an audience entirely untrained in listening’.  Cafwyd perfformiadau ohoni yn Theatr Newydd, Caerdydd ym mis Mawrth 1913, a dyma ‘gychwyn di-droi’n-ôl i’r ‘ddrama newydd’’, yn ôl Hywel Teifi.

‘’Roedd drama Gymraeg wedi mynd i fewn trwy ddrysau theatr broffesiynol heb ofn i neb ei gweld ac ar lwyfan y theatr honno wedi ceisio dinoethi rhagrith ‘yn y mannau cysegredicaf’ heb boeni am na gwg na chas neb’.

Thomas Evelyn Scott-Ellis (hawlfraint East Ayrshire Council) 

Rhwng yr Eisteddfod Genedlaethol a sawl Gŵyl Ddrama leol, fe gydiodd y fflam, gan danio dychymyg y Cymry, ym mhŵer a dylanwad y Theatr.  Gyda chymorth pellach gan ddau ŵr nodedig – Capten Arthur Owen Vaughan (Owen Rhoscomyl) ‘pasiant o ddyn o Ddyffryn Clwyd’ yn ôl HTE,  a Thomas Evelyn Scott-Ellis, yr wythfed Farwn Howard de Walden, oedd yn graig o arian, ac a gafodd ei ddylanwadu’n fawr gan Owen Rhoscomyl.  Daeth i fyw i Gastell y Waun ym 1912, ac yno y bu tan ei farw ym 1946.  Yn ogystal â chynnig gwobr nawdd o £100 (gwerth bron i  £10,000 i ni heddiw) am ddrama, Gymraeg neu Saesneg yn ymwneud â bywyd Cymru yn 1912, roedd gan de Walden hefyd fryd ar sefydlu theatr broffeisynol symudol, fel y datgelwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam, yn yr un flwyddyn.

Capten Arthur Owen Vaughan (Owen Rhoscomyl)

Drama hir J.O Francis ‘Change’ a ddaeth i’r brig, a’r flwyddyn ganlynol rhannwyd y wobr rhwng D T Davies am ei ddramâu ‘Ephraim Harris’, ‘Y Dieithryn’ a ‘Ble Ma Fa?’ ac ‘Ar y Groesffordd’ o waith R.G.Berry o Lanrwst. Y dramâu hyn, ynghyd â ‘Pont Orewyn’, drama un act Saesneg o waith o eiddo de Walden ei hun, a ‘The Poacher’ gan J.O.Francis a lwyfannwyd gan y Cwmni Cenedlaethol, yn yr ŵyl yng Nghaerdydd ym Mai 1914.

‘Gweld cyfle i sianelu egnïon a fuasai’n hir grynhoi o blaid y ddrama’ wnaeth de Walden a Rhoscomyl, yn ôl Hywel Teifi, ‘…ni fuasai arian de Walden wedi creu Gŵyl Ddrama 1914 onibai fod doniau Francis, Davies a Berry…eisioes ar waith’,  ychwanegodd.  Prin tair wythnos gafodd Ted Hopkins, y cynhyrchydd o Ferthyr Tudfil i lwyfannu’r chwe drama – tair Cymraeg a thair Saesneg, gan ymarfer y cwbl mewn swyddfa yn adeilad y ‘Principality’.

Daeth 600 o wahoddedigion i Neuadd y Ddinas i lansio’r ŵyl, ond digon tenau oedd y gynulleidfaoedd yn ystod y ddwy noson gynta, er bod Hywel Teifi yn amcangyfrif bod tua 5,000 wedi mynychu’r ‘New Theatre’ cyn diwedd yr wythnos.  Yn eu plith, roedd y ‘dilledydd tra chyfoethog John Lewis’ o ‘Oxford Street,’ Llundain, (a ddaeth i gymodi â de Walden wedi sgarmes yn y llysoedd ym 1911) ond a brynodd y tocynnau sbâr i’w dosbarthu i blant ysgol a thlodion Caerdydd.  Prynodd James Howell hefyd, gant o docynnau i’w weithwyr, ar gyfer y pnawn Mercher (pan oedd y siopau’n cau’n gynnar) a gwelwyd Augustus John a Joseph Holbrooke, y Parch John Williams, Brynsiencyn ynghyd â’r dewin Ganghellor, David Lloyd George yn rhan o gynulleidfa’r ŵyl. Ychwanegwyd ar y cyffro gan brotesiadau’r ‘suffragettes’ a ddaeth ‘i edliw i Lloyd George ei ddiystyrwch’.

‘O Gaerdydd, aeth Cwmni de Walden ar daith i Ferthyr, Llanelli, Abertawe, Aberystwyth a Llandrindod ac onibai am y Rhyfel byddent wedi teithio o Gaerfyrddin i fyny’r arfordir i Fôn, croesi i Gaer, dilyn y Clawdd yn ôl a gorffen yr antur fawr yn Sir Benfro.’

Roedd y fflam wirioneddol wedi cydio, a chafwyd geiriau o gefnogaeth gan George Bernard Shaw yn y ‘South Wales Daily Post’ ym mis Mehefin 1914 : ‘Just as the preachers of Wales spend much of their time in telling the Welsh that they are going to hell, so the Welsh writers of comedy will have to console a good many of them by demonstrating that they are not worth wasting good coal on.’ Dim ond y Cymry fedrai ddweud y gwir plaen am eu hunain, a gresyn na chawsom ddweud tebyg mewn dramâu y dyddiau hyn.

Parhaodd y dadlau, ond parhau hefyd wnaeth yr hyder. Yn ôl Hywel Teifi, ‘Yn Eisteddfod Genedlaethol  Bangor, 1915, rhoddwyd £25 i Gwmni’r Ddraig Goch, Caernarfon am drechu deunaw o gwmniau eraill yn y gystadleuaeth chwarae drama – y gyntaf o’i math yn hanes y ‘Genedlaethol’’.

‘Rhoes Gŵyl Howard de Walden i selogion y ddrama hyder a phenderfyniad cadarnach na chynt’

'Raw Material : Llareggub Revistied'

‘Gan ddechrau yn y dechrau’n deg’ ddewisiodd T James Jones, (wedi penbleth hir), yn ei drosiad newydd o Dan y Wenallt, sydd ar fin ei gyhoeddi eleni, a’n bwrw ni'n syth i'r 'noson o wanwyn' ym mhentref chwedlonol Dylan Thomas, Llareggub. Tra'n ei gyfweld yng Nghei Newydd, am ei drosiad 'gwell na'r gwreiddiol' rai blynyddoedd yn ôl,  cyfaddefodd wrthyf mai yno y seiliwyd y ddrama i leisiau unigryw, sy'n bla dros ein gwlad, ar hyn o bryd. Yno hefyd, oherwydd y strydoedd cul sy'n suo tua'r môr a'r hafan o gei cysurus, y lleolwyd yr addasiad ffilm enwog gyda Richard Burton a Ryan Davies yn serennu.

Sioc felly oedd clywed National Theatre Wales, yn cyhoeddi'n dalog mai yn Nhalacharn y seiliwyd y cyfan, yn eu digwyddiad diweddara, 'Raw Material - Llareggub Revisited'. Yr artist Marc Rees a'r sgriptiwr (ynghyd â bod yn rheolwr Gwesty'r Browns yn y pentref) Jon Treganna, yw 'awduron' y gwaith, er fy mod i dal i geisio canfod stori a 'drama' heb sôn am theatr, yn y cyfan. Falle mai trigolion Talacharn a roddodd ysbrydoliaeth i’r cymeriadau gwreiddiol, ond doedd fawr o ysbrydoliaeth yn yr hyn a welais i ar achlysur dathlu canmlwyddiant geni’r bardd.

Wedi hunlle o siwrne i gyrraedd, erbyn unarddeg ar fore Sadwrn (yr unig ddiwrnod o'r tri dewis oedd yn ymarferol o Lundain, ar drafnidiaeth gyhoeddus rhwng y Sul a Gŵyl y Banc), roedd gen i ddwy awr segur, wedi gorfod dal y bws o Gaerfyrddin am 0825 y bore. Cerdded ar fin y traeth, a chodi sgwrs gyda'r bore godwyr lleol, a'u cŵn, sawl un yn rhan o'r sioe, medde nhw. 'Fuo ni wrthi am dri mis' medde un wraig, gan gyhoeddi'n dalog ei bod hi a'i gŵr yn ‘gasglwyr cregyn gleision’, yn y sioe. 'Mae 'na lot o newid wedi bod', ychwanegodd, 'a tyda ni ddim yn gneud be oedd fod yn wreiddiol, am nad oedd y cwmni wedi derbyn caniatâd i ddefnyddio'r ddrama', medda hi'n ddiniwed. Dyma ddechrau da, meddwn innau, gan edrych ymlaen at weld y ddau, mewn cymeriad, yn hwyrach yn y dydd.

Ym mhatrwm arferol y sioeau promenâd yma, cawsom ein hebrwng i wylio ffilm ddeg munud, ar sawl sgrin teledu, a hynny roddodd gychwyn i'r digwyddiad ddwy awr a hanner, bregus a ffwndrus hon. Wedi prolog byr am Dalacharn ar ffilm, cawsom ein cyflwyno i'r postmon lleol a ddaeth a pharsel i'r prif gymeriad 'Voyce' (Russell Gomer) oedd yn byw yn y tŷ/sied gerllaw, o fewn muriau'r amgueddfa barhaol. Sgathru ar ei feic wnaeth y dieithryn blêr, a'i farf llaes a'i gap gwlân, a mwclis o allweddi amrywiol yn canu'n swnllyd wrth symud. Yn ôl a ni i'r ffilm, eto, wrth wylio taith ar y beic, drwy strydoedd y pentref, a chael blas o rai o'r cymeriadau, yr oeddwn wedi gobeithio'u gweld, o fewn yr hyn oedd i ddod.

O'r cwt cyntaf i'r ail gwt, drwy strydoedd cul y pentref,  ar gais y cymeriad 'Roy Ebsworth-Williams' (Charles Dale), yr ail actor profiadol oedd yn rhan o'r digwyddiad. Wedi cyrraedd, cael gair o groeso ganddo a'i gwmni teithio dychmygol 'Thomas Centenary Tours' a'u fflyd o 'super elite coaches'. Wrth annerch y dyrfa, derbyniodd sawl neges destun ar ei ffôn symudol, (dyfais theatrig hen ffasiwn a gwan iawn) oedd fod i awgrymu bod y cymeriad yn cael perthynas cudd, ac yn methu ein tywys ymhellach, am fod ganddo ddêt. Rhoddwyd map yn llaw bawb oedd yno, a'n cynghori i ail-gwrdd o flaen y neuadd goffa, ymhen dwy awr. Wedi canu gweddi Eli Jenkins, gan rai o gasglwyr cregyn y pentref, allan â ni, i ryddid ein dychymyg. Oherwydd y niferoedd helaeth (rhan fwyaf ohonynt yn gyfeillion i'r cwmni, neu Gyngor y Celfyddydau - does ryfedd fod y tocynnau cyhoeddus yn brin!!) methais â gweld y lleoliadau cyntaf, gan ddilyn cyngor y dieithryn i grwydro fel ag y mynnem, gan ddilyn y map.

Ymlaen â mi am y môr, a dod i'r orsaf fws, ble y cyrhaeddais ynghynt. Yno roedd mur o ffotograffau amrywiol o hen gartref, gwag a blêr. Yn cadw llygad ar yr arddangosfa roedd gŵr lleol, a roddodd wybod imi mai yn y cyflwr yma, y daethpwyd o hyd i'r tŷ. Ni allodd egluro imi pwy oedd yn byw yn y tŷ na ymhle oedd ei leoliad, ac felly ymlaen aeth fy nhaith, fawr callach. Sied arall oedd y lleoliad nesaf, a bwi yn crogi a siglo nôl a blaen o flaen sgrin enfawr yn dangos ffilm o adar yn hedfan. 'Time passes' meddyliais oedd y bwriad celfyddydol, heb weld arlliw o ddrama na stori. Ynghrog ar y mur oedd amlen oren gyda’r llythrennau ‘T.E.N’ arno a gofynnais i geidwad y bwi os allwn i ei agor, gan ddisgwyl cliw, cyngor neu gerdd. 'Croeso iti", meddai'r gŵr bonheddig, 'ond cwbl weli di, ydi copi o'n trwydded perfformio dros dro!', oedd ei ateb diffuant. Ymlaen â mi i'r sied nesaf, a chlywed trac sain o Bob Dylan yn canu 'shelter from the storm' wrth wylio hwyl wen yn cael ei chwythu gan ffan. Dim drama, na stori, na chymeriad byw, eto.

Rhag eich diflasu, soniai ddim rhagor am gynnwys gweddill o'r siediau, dim ond datgan nad oedd yr un undyn byw, oddi mewn iddynt. Odisa'r castell hynafol, roedd chwe sied ynghlwm o dan yr enw 'Corrugation St', a thair tylluan fyw ar dennyn, ar draeth o gregyn gleision, yn dystion mud ac ofnus i fontage o ddelweddau benthyg o raglen llawn enwogion y BBC.

Wedi dod ynghyd i flaen y Neuadd Goffa, heb fedru cwblhau’r daith yn yr amser a roddwyd, cawsom ein hail gyflwyno i’r Voyce, oedd yn cerdded o gylch yn neuadd, wrth aros i weddill y dyrfa gyrraedd. Erbyn hyn, roedd yntau, fel ninnau yn edrych ar goll yn llwyr, fel un o gymeriadau drama enwog Pirandello yn chwilio am awdur neu stori.  Wedi oedi hir, cyrhaeddodd cerbyd gan dynnu sied arall o’i ôl, gyda’r geiriau ‘Fish and Chips’ yn fflachio mewn neon bob ochor i’r ffenest fechan.  Wedi derbyn ei bryd, eisteddodd Voyce ar fainc bren gerllaw, ac ail ymddangosodd ein tywysydd hefyd, oedd, erbyn hyn, yn feddw gaib, dan ganu cân arall, gan un o gymeriadau pentref chwedlonol ‘Dillon’ Thomas.  Ddeallais i ddim beth oedd y cynnwrf na’r cysylltiad rhwng y ddau, ond fe gafodd y tywysydd ei hebrwng oddi yno, heb reswm pellach am fodolaeth y cymeriad. Dyfais theatrig, wan a dibwys arall, a fethodd yn llwyr.

Wedi cludo’r Voyce llwglyd o gylch y Neuadd Goffa gan bedwar gŵr lleol, (oedd yn cynnwys yr artist Marc Rees gyda llaw) fe ail ymddangosodd gyda mwgwd papur mache o ‘Dillon’ Thomas ar ei ben, cyn diflannu unwaith eto am y trydydd tro, a’r gwŷr lleol erbyn hyn, yn cludo arch bren, a’i osod oddi mewn i’r sied ‘pysgod a sglodion’ a’i gludo ymaith i’w angladd, i gyfeiliant gweddi Eli Jenkins (unwaith eto!) gan y trigolion lleol.  Cawsom ein harwain i ddilyn yr orymdaith angladdol, a minnau yn mawr obeithio cael ein tywys at lan bedd y bardd, yn y fynwent gerllaw. Ond siom eto. Yn ôl i’r cwt sinc, a’r dyrfa niferus erbyn hyn wedi’i stwffio fel sardîns i dun, er mwyn gwylio delweddau ar ffilm (unwaith eto) o angladd y bardd, cyn i drigolion y pentref gael eu cyfle, gwta ddeng munud, i adrodd (a hynny gyda chopïau o’r sgript yn eu dwylo) detholiad o’r ddrama i leisiau gwreiddiol. Roedd y cyfan yn edrych yn embaras o amatur, ac yn gneud jôc o’r ‘Laugharne Players’ sydd wedi bod yn llwyfannu’r ddrama yn flynyddol ers 1958 . Cywilydd enfawr ar Marc a Jon, ac i’r Theatr Genedlaethol am ganiatáu'r fath olygfa.

Wrth ymadael, roedd bara a chocos yn cael ei weini ar fwrdd gerllaw’r fynedfa, a hyd yn oed taswn i wirioneddol wedi bod isho blasu’r cynnyrch (lleol?), roedd yna lawer gormod ohonom imi fedru cyrraedd y bwrdd, heb sôn am y bwyd, ac felly mynd yn ôl am y bws, yn fwy digalon nag erioed, heb ddeall bwriad na diben y ‘digwyddiad’ (celfyddydol?) dybiedig yma.

Gyda brwdfrydedd lleol enfawr, fel y profais ym Mhorth Talbot gyda chynhyrchiad arall o eiddo’r NTW, a misoedd o waith ‘lleol’ yn yr ardal, roeddwn i wedi disgwyl llawer mwy o’r ‘cynhyrchiad theatrig’ yma.  Sawl tro yn ystod y daith, sylwais ar staff y Theatr Genedlaethol, gan gynnwys yr arweinydd artistig yn arwain y beirniaid theatr Genedlaethol, gan gynnwys Susannah Clapp o’r Observer, a Karen Price o’r Western Mail (oedd ddigon bodlon i deithio i Dalacharn ar gyfer y digwyddiad yma, ond a ddewisodd beidio mynychu’r WYTHNOS o ŵyl theatr Agor Drysau yn Aberystwyth!).  Roedd ei ‘hadolygiad’ o’r digwyddiad ar-lein o fewn awr i ddiwedd y sioe, yn canmol y cwmni, fel arfer, heb sôn o gwbl am wendidau amlwg y cyfan.  Hollol di duedd, wrth gwrs!

Ar wahân i’r doliau bychan o’r cymeriadau, wedi’u gwau gan un o drigolion y pentref, oedd i’w gweld hwnt ac yma o gylch y daith, doedd dim gwerth celfyddydol nac yn sicr theatrig, i’r digwyddiad costus, siomedig hwn. Gyda’r fath leoliad bendigedig, brwdfrydedd lleol, corneli cudd dramatig (fyddai wedi medru cynnal cameos bendigedig o’r cymeriadau presennol – fel y cigydd a welsom yn tasgu’r gwaed ar y lôn yn y ffilm), byddai’r cwmni wedi medru creu digwyddiad DRAMATIG hynod o gofiadwy, yn hytrach na’r hunan gelfyddyd nawddoglyd siomedig a gawsom.

Trasiedi Cenedlaethol

Y Cymro 18fed Ebrill

Wedi cael hwb o obaith ac agor drws dychymyg a gweledigaeth led y pen, diolch i ŵyl gofiadwy Arad Goch ddechrau’r mis, cael fy nharo â’r siom (a’r pryder) mwyaf yr wythnos hon. Digwydd bwrw golwg ar wefannau ein dwy Theatr Genedlaethol, a chael fy synnu a’m digalonni gan arweiniad a gweledigaeth dorcalonnus y ddwy.

Fy hen gyfaill anwadal y Theatr Genedlaethol i gychwyn, sydd fel y gwcw yn dwyn clod a chanmoliaeth o gartrefi cwmnïau eraill.  Wedi lansio eu ‘rhaglen swyddogol’ ddechrau’r flwyddyn, bob tro byddai’n ymweld â’u gwefan, mae yna ddatblygiad, neu ogwydd arall. Y tro hwn, newyddion am ‘Crëwyd yn Felinfach’ sef cyfnod preswyl o’r 9fed o Ebrill hyd 2il o Fai. Wrth groesawu’r cyfnod preswyl, bechod na chyhoeddwyd y preswyliad ar gychwyn y flwyddyn, gan fod y cyfan yn teimlo’n ail-law a munud olaf, erbyn hyn. A beth sydd ar gael yno? Wel, y gymysgfa fwyaf hen ffasiwn a diflas, sy’n swnio’n fwy fel rhaglen cymdeithas Capel, na’n Theatr Genedlaethol. ‘Yn ôl i'r 50au -
17 Ebrill, 7:00pm 
Neuadd Bentref Dihewyd 
Noson i'r teulu cyfan gyda cherddoriaeth a gwisgoedd o'r 50au!’ neu ‘Noson yng nghwmni Caryl Lewis
 24 Ebrill, 8:00pm 
Theatr Felinfach. 
Dewch i ymuno ag awdures Y Negesydd bydd yn sôn am ei gyrfa’.

Mwy o ddwyn wedyn, fel y gwelsom gyda gwaddol Sherman Cymru ar y dechrau, gyda’r enw anffodus iawn ‘Protest Fudur
 11 Ebrill, 8:00pm
 Tafarn y Vale of Aeron.
  Dewch  i  ddathlu ysgrifennu newydd dros beint!
 16+’ . Mi wyddwn eisoes am waith Sara Lloyd, cyfarwyddwr cyswllt newydd y cwmni, gyda’r mudiad ‘Dirty Protest’ yng Nghaerdydd, a dim ond gobeithio bod hitha wedi’i phenodi am ei dawn ac nid i elwa ar waith sydd eisoes wedi’i ddatblygu yn y brifddinas.  Pam ddim cynnal noson o ddarlleniadau o’r gwaith newydd sydd ar y gweill gan y Theatr Genedlaethol? Mi wn fod sawl awdur wrthi yn datblygu gwaith i’r cwmni. Pam ddim rhoi cyfle iddyn nhw gael rhoi blas o’u gwaith newydd, yn lle ail bobi gwaith criw Gaerdydd?

Ond y siom a’r sioc fwyaf oedd y noson yma : ‘Darlleniad o 'Yn Debyg Iawn i Ti a Fi' a noson yng nghwmni Arwel Gruffydd 
25 Ebrill, 7.30pm
 Theatr Felinfach 
Noson i ddathlu 10 mlwyddiant Theatr Genedlaethol Cymru’. Fu bron imi dagu ar fy mhaned wrth weld hwn. Ydi Mr Gruffydd wedi colli’r plot, dwch? Be aflwydd sydd eisiau mynd am yn ôl, yn lle ymlaen? Mae drama Povey eisoes wedi cael ei pherfformio gan Bara Caws a’i mwrdro gan ein Theatr Genedlaethol yn yr anghenfil o gynhyrchiad a gafwyd nôl ar gychwyn y cwmni. Cynhyrchiad dwi dal yn ceisio ei anghofio! Ai dyma’r ffordd gorau i ddathlu penblwydd y cwmni Cenedlaethol yn ddeg oed? Deffrwch da chi, y Bwrdd Cwsg!

Ddechrau’r flwyddyn, wrth gyflwyno syniadau i Radio Cymru, fe gynigiais gyd-gynhyrchiad i’r Theatr Genedlaethol, i ddathlu darlith enwog Hywel Teifi Edwards am yr wythnos dyngedfennol honno yn hanes y Ddrama Gymraeg, ym mis Mai 1914. Theatr Newydd Caerdydd oedd y lleoliad, a gŵyl ddrama gan gwmni preswyl a roddodd gychwyn i’r syniadaeth am gwmni Cenedlaethol. Es i gyn belled â holi argaeledd y Theatr, ac roedd ganddynt sawl dydd yn rhydd, yn yr union wythnos. Am gyfle gwych meddwn i, i ddathlu 100 mlynedd ers yr ŵyl a 10fed pen-blwydd y cwmni. Ond ni chefais ateb pellach gan Arwel, oedd fod i drafod yr achlysur efo’r Bwrdd. Colli cyfle arall, yn fy nhyb i.

Mae’r cwmni yn hysbysebu swyddi newydd yn ogystal. ‘Aelodau Newydd i’r Bwrdd’ a ‘Chynorthwyydd Artistig’ (ac yntau newydd benodi cyfarwyddwr cyswllt!). Synnwn i ddim na welwn ni swydd y Cyfarwyddwr Artistig yn cael ei hysbysebu yn fuan iawn!

A rhag ichi feddwl mai ‘dadl bersonol’ arall ydi hon, (yn ôl yr Academyddion yn Aberystwyth!) mae’r un pryder yn cael ei fynegi am National Theatre Wales, yn ogystal. Wedi’u blwyddyn gyntaf anturus, a môr o gynyrchiadau diddorol ym mhob cwr o Gymru, mae’r cwmni fel tasa nhw wedi colli’i ffordd rhwng môr a mynydd. Cael ein bwydo fesul cynhyrchiad yda ni bellach, sy’n awgrymu bod y cyfarwyddwr John E McGrath ar goll, heb fedru cyhoeddi rhaglen lawn.  Mae’r unig ddau gynhyrchiad sydd ar eu gwefan yn coffau digwyddiadau hanesyddol – ‘Mametz’ yn ddigwyddiad theatrig allanol i goffau’r Rhyfel Mawr, a ‘Llareggub Re-visited’ yn Nhalacharn, yn cofnodi 100 mlwyddiant Dylan Thomas – cynhyrchiad arall sy’n ymdrin ag ‘Under Milk Wood’, sy’n bla syrffedus dros Gymru ar hyn o bryd.  Wedi gwylio’r fidio byr, sydd i fod i roi blas o’r ‘sioe’ newydd yma gan Marc Rees a Jon Treganna, mae’n rhaid imi fynegi’n onest bod y cyfan yn edrych yn nawddoglyd o uchel ael, a diflas tu hwnt.

Felly, pryder yn wir, ac awgrym cryf fod y cwmni Cymraeg yn mynd am eu hôl a’r cwmni Saesneg ar goll, tra bod y cwmnïau theatr mewn addysg a phobol ifanc (gyda chanran isel o arian y ddwy arall) yn llamu ymlaen yn hyderus, tuag at Gaeredin ac yn Rhyngwladol.  Cwmnïau sy’n hollol gyffyrddus oddi mewn i ofod du y THEATR, a ddim yn cuddio eu gwendidau tu ôl i dechnoleg neu leoliadau allanol. Cwmnïau sydd â’r ddawn i ddweud stori yn syml, i fynd â’r gynulleidfa ar daith, i gydio yn ein hemosiynau ac i roi adloniant penigamp. Tybed ydi’r ddau gwmni arall yn treulio gormod o amser yn dadansoddi’n wyddonol yn hytrach na’n creu theatr ar lwyfan?

Mae’n amser deffro Gymru fach, ac efallai yn amser newid, unwaith eto.

Gŵyl Agor Drysau Arad Goch

Y Cymro 11eg Ebrill

‘Agor Drysau’ oedd bwriad Gŵyl Theatr, bob-yn-ddyflwydd, Arad Goch yn Aberystwyth yr wythnos diwethaf. Ond hawdd fyddai ail-enwi’r ŵyl yn ‘herio stigma’ yn ogystal, gan fod hi’n amlwg iawn, o’r diffyg cefnogaeth a fu, gan rai o brif Sefydliadau Theatr a’r Wasg yng Nghymru, fod angen addysgu ac arweiniad ar sawl un ohonynt.  Er mai darparu adloniant ar gyfer ‘plant ac ieuenctid’ Cymru yw prif nòd cwmnïau fel Arad Goch, Frân Wen, Theatr Iolo ac adain ieuenctid o Clwyd Theatr Cymru (y pedwar gyda llaw yn bresennol gartrefol yn yr ŵyl eleni), mae’r Theatr a brofais i, a sawl un arall, yn well, ac yn gryfach na’r hyn a welsom ar brif lwyfannau Cenedlaethol (a drudfawr) ein gwlad fach, ers tro byd. Agorwyd drws amheuaeth fod gwir weledigaeth a gallu theatrig wedi’i wthio i’r sector unigryw yma. Gair i gall i’r cwmniau prif ffrwd yng Nghymru.

Ond nid dim ond dathlu talent ac arbenigedd y Cymry oedd diben yr ŵyl.  Wedi’r diwrnod cyntaf yn unig, cyhoeddais yn llawn balchder mai dyma ‘Caeredin Ceredigion’, gan fod y bwrlwm a’r brwdfrydedd, y trafod a’r elfen deuluol ryngwladol yn amlwg i bawb. O ddiwyg a thaclusrwydd y trefnu gan staff y nyth gwenyn creadigol Arad Goch, (a’i risiau ar dro diddiwedd yn peri imi ddisgwyl gweld John a Maureen, wrth esgyn i  ben y Tŵr!) i’r posteri lliwgar llachar a’r baneri oedd yn addurno’r dref.  Popeth yn ei le, y croeso a’r paneidiau (diolch i Gaffi Edwina!) a’r balchder haeddiannol yn eu gwaith yn chwa o awyr iach hyderus, fel stormydd ddechrau’r flwyddyn, yn deffro a chwalu gweledigaeth sigledig theatr Cymru, ar hyn o bryd.

55 perfformiad, dros 4 diwrnod, a chynrychiolaeth o 22 gwlad, yn cael ein tywys o ysgol gynradd i uwchradd, o ganolfan gelf i stiwdio, er mwyn profi gwefr theatr, ar ei gorau. Cafwyd derbyniadau a diolchiadau, ymweliadau ac ymateb gan Faer y Dref , yr Aelod Seneddol lleol, Cadeirydd y Cyngor Sir a’r Gweinidog dros Gelfyddyd o’r Cynulliad Cenedlaethol, a phob un yn diolch am frwdfrydedd Jeremey Turner a Mari Rhian Owen, a’u staff am ddarparu’r fath wledd weledol.

Bu cryn drafod yn ogystal, a hynny am y tro cyntaf, a’r ŵyl bellach yn ei hwythfed flwydd, ers ei sefydlu yn 2000. Tair trafodaeth a gafwyd eleni, gan gychwyn ar ddydd pen-blwydd Arad Goch, drwy edrych yn ôl dros y 25 mlynedd a fu, ac sydd i ddod. Cafwyd cyfraniadau a chyd-destun o sawl gwlad gan gynnwys Sweden, Rwsia a De’r Affrig, a siom oedd deall bod yr un stigma yn bodoli yn y gwledydd hynny, yn ogystal. Synnais o glywed bod actorion theatr ‘plant / mewn addysg’ yn derbyn llai o gyflog na’r cwmnïau prif lwyfan, a bod y gagendor rhwng cyllidebau yn grochan o gonsyrn.  

Denu diddordeb bobol ifanc mewn cerddoriaeth a drama oedd yr ail drafodaeth, a hynny dan arweiniad hyderus Yr Athro Thomas Johnson, yn sôn am gynllun arbennig ‘Music Generation’ yn yr Iwerddon, a Mari Rhian Owen (a’i chyfaill Mimi y llygoden) yn cyfleu blynyddoedd o brofiad o allu defnyddio drama, a chymeriadu, er mwyn dysgu iaith a chwalu hualau cymdeithasol. Yr Oes Ddigidol oedd y drafodaeth olaf, gan ofyn y cwestiwn sylfaenol a’i gimig oedd y cyfan, yng nghyd-destun y Theatr?.  

Clywsom farn dau gwmni oedd wedi bod ddigon dewr i arbrofi yn yr ŵyl eleni, drwy geisio gwthio’r ffiniau. Matthew Jones, o Arad Goch, a fu’n gyfrifol am y ddrama-drydar ‘Outsiders’, oedd yn annog y gynulleidfa i yrru negeseuon trydar i’r cymeriadau, yn ystod y ddrama, wrth iddyn nhw siarad â’i gilydd drwy gyfrwng eu ffonau symudol. Poorboy Theatre o’r Alban wedyn,  a gyflwynodd inni fonolog am berthynas dau, o ddwy wlad wahanol, oedd yn cyfathrebu drwy ddefnyddio ‘facetime’ neu neges ffôn, neu luniau digidol, yn cael eu taflunio ar y sgrin tu cefn i’r actor Jeremiah Reynolds.  Yn bresennol yn y gynulleidfa i gyfrannu i’r sgwrs oedd Huw Marshall, ar ran S4C, oedd yn croesawu’r cynnydd yn y defnydd digidol, gan herio’r cwmnïau i fynd yn bellach. Ond roedd yn rhaid imi leisio pryder yn ogystal, gan rybuddio y gallai gor-ddefnyddio neu ddibyniaeth ar y digidol dragwyddol, fod yn hualau i greadigrwydd naturiol y Theatr, ac efallai bod sawl cwmni bellach, gan gynnwys y rhai Cenedlaethol, yn cuddio’u gwendidau creadigol, dan fôr o ddallineb digidol. Ein cysuro wnaeth Jeremy Taylor gan ychwanegu ei fod wedi bod yn dŷst i’r ‘gimigau newydd’ yma sawl gwaith yn y gorffennol, ac fod y Theatr wastad wedi goroesi popeth.

Braf hefyd oedd profi gwaith dau o artistiaid preswyl Arad Goch. Darlleniad o ddrama Eiliot Moleba o Dde’r Affrig, oedd yn sôn am ymdrech un dyn i geisio creu'r ferch ddelfrydol.  Cafodd nifer eu synnu gan natur gignoeth y cynnwys, a chyfaddefodd Jeremy ei fod rhwng dau feddwl ynghylch caniatáu ei chynnwys yn yr ŵyl. Ond diolch iddo a’r actorion, am fod mor ddewr, ac am godi trafodaeth ddifyr am rôl y ferch a phŵer rheolaeth dros rywioldeb a gwleidyddiaeth.  Lea Adams oedd yr ail, artist wrth ei galwedigaeth, a fentrodd i’r llwyfan perfformio gyda’i sioe ‘Ofn’ oedd yn brofiad theatrig llawn dyfnder ar wahanol lefelau, ac a adawodd y gynulleidfa ynghlwm dan wê o wlân, wedi iddi goncro ei hofn o’r pry cop.

Newydd hefyd eleni oedd y ffaith bod Gŵyl Map yn cyd-redeg â’r brif ŵyl, gyda’r bwriad o roi’r cyfle i fyfyrwyr Cymru uno, er mwyn dysgu a chyd greu (yn gelfyddydol!) drwy gyfres o weithdai gydag arbenigwyr fel Dafydd James a Rhian Morgan. Er mai dim ond myfyrwyr Yr ATRiuM, Prifysgol De Cymru, Caerdydd a Phrifysgol Aberystwyth oedd yn bresennol, rhaid imi ddatgan consyrn gwirioneddol na welais fawr ddim o griw Aber, yn ystod yr ŵyl. Sôn am golli cyfle, a fy mhrif neges iddyn nhw (a’u darlithwyr) ydi mai ar y llwyfan mae dysgu am ddrama, nid mewn llyfrgell. Diolch i fyfyrwyr Caerdydd am eu dyfalbarhad a’u diddordeb diflino, a braint oedd cael eu hannerch, ar gychwyn yr wythnos, i sôn am bwysigrwydd bod yn onest, wrth adolygu. Cenadwri sydd yn amlwg wedi’i glywed, gan inni wahodd eu barn, fel cyw adolygwyr, am gynnwys yr ŵyl eleni. Ac felly, dyma agor tudalennau’r Cymro, i’r genhedlaeth nesaf o leisiau deallus, gan ddiolch i Arad Goch am fraenu ac aredig y tir.