'State Fair'

Y Cymro 24/09/10

Roedd 'na gryn gynnwrf rai misoedd yn ôl, pan gyhoeddwyd fod drama gerdd unigryw Rodgers & Hammerstein ‘State Fair’ i’w weld yn y Trafalgar Studios am gyfnod byr. Dyma’r tro cyntaf, yn ôl yr ‘ohebiaeth, i ddrama gerdd gael ei lwyfannu ar lwyfannau’r Stiwdio. Fel ymwelydd cyson â’r theatr dros y blynyddoedd, mi wyddwn fod yma ddau ofod cwbl wahanol - y prif ofod enfawr, a fu’n llwyfan i gynyrchiadau cofiadwy fel ‘Bent’, ‘Entertaining Mr Sloane’ a ‘Holding the Man’ i’r stiwdio danddaearol llawer llai a fu’n gartref i ‘A Night in November’ a ‘Private Peaceful’ i enwi ond dwy. Dwy fonolog gyda llaw! Dychmygais mai’r prif lwyfan fyddai’n addas ar gyfer y sioe enfawr hon, gyda cherddorfa yn nyfnderoedd y ‘pit’ a’r setiau mawr yn sefydlu’u hunain fry uwchben.

Ond, na... unwaith yn rhagor, cael fy swyno gan bosibiliadau llwyfannau llai, gweledigaeth arbennig y cyfarwyddwr a chryfder cwmni o 14 actor i gyflwyno stori epig i gyfeiliant piano sydd hefyd yn rhannu’r hances boced o lwyfan gyda’r cwmni!

‘State Fair’ ydi’r unig ddrama gerdd a gyfansoddodd Rodgers & Hammerstein yn arbennig ar gyfer y sgrin fawr. Ym 1945, gwelwyd y ffilm am y tro cyntaf, gyda chaneuon cofiadwy fel "It Might As Well Be Spring" a "It's A Grand Night For Singing".

Dilyn hanes teulu’r Frake dros gyfnod o dridiau ydi’r prif ffocws, wrth iddyn nhw baratoi ar gyfer yr Iowa State Fair. Mae gan bob aelod o’r teulu obeithion gwahanol am y ffair fel y fam ‘Melissa’ (Susan Travers) sy’n awyddus iawn i ennill y gystadleuaeth goginio gyda’i briwfwyd unigryw, sy’n boddi mewn brandi! Mae’r tad ‘Abel’ (Philip Rham) yn rhoi’i obaith i gyd ar y baedd ‘Blue Boy’ tra bod eu mab ‘Wayne’ (Karl Clarkson) am ddysgu gwers i’r stondinwyr, sy’n eu twyllo’n flynyddol o’u harian prin. A’r gobaith olaf yw’r ferch ‘Margy’ (Laura Main) sy’n dyheu am unrhyw beth fydd yn llwyddo i lonni’r lleddf yn ei bywyd llwm.

I gyfeiliant hudolus Philippa Mumford ar y piano, llwyddodd y cwmni i fynd â ni ar y daith flynyddol , a sawl golygfa fel y daith yn y cerbyd yn gofiadwy tu hwnt, diolch i ddychymyg theatrig a gweledigaeth y cyfarwyddwr Thom Southerland.

O dderbyn y cyfnod, a’r pynciau dan sylw, (ac efallai cyfyngderau’r gofod) roeddwn i’n falch iawn bod yna elfen gref o’r tafod yn y boch drwy’r cynhyrchiad, ac oherwydd hynny, cefais fwynhad mawr o’u gwylio. Mae rhan o’r clod am hynny yn aros efo’r cyfansoddwyr sydd i’w canmol i’r cymylau am droi stori am deulu, baedd a brifwyd yn ddrama gerdd ddwy awr a hanner (bron) o hyd!

Cafwyd chwip o berfformiadau gan y flonden drwsiadus ‘Emily Arden’ (Jodie Jacobs) sy’n dwyn calon y mab ‘Wayne’ a hefyd y ddau gymeriad cwbl gomig y ffotograffydd ‘Charlie’ (Gillian McCafferty) a’r Beirniad meddw (Anthony Wise).

O astudio’r rhaglen yn fwy manwl, cefais wybod mai yn un o fy hoff theatrau llai sef y Finborough y llwyfannwyd y gwaith am y tro cyntaf, a hynny’n egluro’n llawn pam bod yr hances boced o lwyfan y Trafalgar yn apelio’n fawr at y cwmni, sydd wedi arfer cyflwyno’r cyfan mewn gofod llawer llai!

Prawf arall mai nid y maint sy’n bwysig, ond y ddawn a’r weledigaeth. Yn anffodus unwaith eto, fe ddaeth ymweliad byr y cwmni i ben .

'Into the Woods'

Y Cymro – 17/09/10

Stephen Sondheim, enw (er mwya’r cywilydd imi) na wyddwn i ddim amdano tan tua 2005! Y penna reswm am hynny oedd y ffaith bod Daniel Evans yn portreadu’r brif ran yn ei ddrama gerdd ‘Sunday in the Park with George’ yma yn Llundain, gan ennill Gwobr Olivier am ei berfformiad, cyn teithio gyda’r sioe i Broadway yn ddiweddarach. Ei gyd-actor, a chyd enillydd y Wobr Olivier y flwyddyn honno oedd yr amryddawn, hyfryd Jenna Russell, sydd newydd gwblhau cyfnod mewn drama gerdd arall o eiddo Sondheim, ‘Into the Woods’ yn theatr awyr-agored Regent’s Park.

Byth ers gweld y sioe cynta’ honno, aeth na iâs oer i lawr fy nghefn bob tro y clywai gerddoriaeth yr athrylith, sy’n dathlu ei ben-blwydd yn 80oed eleni. Nid yn unig yng nghreadigrwydd y defnydd o nodau ac amseriad cerddorol, fel y crosietau stacato yn ‘Sunday in the Park’ sy’n adlewyrchu arddull peintio dotiau Georges Seurat, ond hefyd yn y melodïau bythgofiadwy a’r harmonïau fel sydd i’w gael yn un o’i Glasuron arall, ‘Sweeney Todd’. Y wefr, a’r hunan adnabyddiaeth wedyn yn y sioe ‘Company’, yr angerdd yn ‘Passion’ (fydd yn dod i’r Donmar yn yr Hydref) neu’r hiwmor hyfryd yn ‘Into the Woods’.

Mae’r syniad tu ôl i’r ddrama gerdd ‘Into the Woods’ yn gampwaith ynddo’i hun, a’r ‘Llyfr’ neu’r stori o waith James Lapine, sydd wedi cyd-weithio llawer â Sondheim, wedi’i ysbrydoli o waith Bruno Bettelheim. Dychmygwch ddod â bron i bob cymeriad ffuglennol o Fyd straeon lliwgar y Brodyr Grimm at ei gilydd, a’u dilyn, wrth i’r straeon eu harwain i ganol y goedwig. O’r ‘Little Red Riding Hood’ i ‘Rapunzel’, o ‘Cinderella’ i ‘Jack and the Beanstalk’.

Y Llefarydd sy’n agor y stori, ac yn y cynhyrchiad yn Regent’s Park, llanc ysgol (Joshua Swinney) sy’n amlwg wedi ffoi o’i gartref i’r goedwig, sy’n ein cyflwyno i’r cymeriadau lliwgar; o’r ‘Cinderella’ (Helen Dallimore) sy’n dyheu am gael mynychu Gŵyl y Brenin (Michael Xavier), ‘Jack’ (Ben Stott) sy’n dyheu am gael llaeth o’i fuwch glaer wyn, i’r ‘Pobydd’ (Mark Hadfield) a’i wraig (Jenna Russell) sy’n dyheu am blentyn a’r ‘Little Red Ridinghood’ llond ei chroen (Beverly Rudd) sy’n dyheu am fwyd gan y pobydd i’w nain, ond sy’n bwyta’r cyfan cyn cyrraedd y coed!

Beth sy’n hyfryd am y gwaith, a’r cynhyrchiad yma’n enwedig, ydi’r elfen tafod-yn-y-boch sydd mor amlwg drwy’r cyfan. Mae hi mor amlwg o nodau gynta’r gerddoriaeth fod y cwmni cyfan wrth eu bodd efo’r gwaith, ac yn mwynhau bob eiliad o bortreadu’r straeon lliwgar. Mae’r sioe’n llifo’n llawen drwy’r Act Gyntaf, yn llawn lliw ac hiwmor, a set odidog, aml lefel, goediog Soutra Gilmour yn gweddu’n berffaith i’r deunydd, o nyth uchel ‘Rapunzel’ (Alice Fearn) a’i gwallt golau ddiddiwedd, i’r ‘Cawr’ dychrynllyd (llais Judi Dench) sy’n ymddangos dros erchwyn y cyfan. Felly hefyd gyda’r gwisgoedd, sy’n gyfuniad perffaith o’r deniadol a’r dychmygol, ac sy’n drewi o arian mawr!

Siom oedd yr ail act, sy’n gamgymeriad mawr yn fy marn i. Wedi diweddu’r act gyntaf yn daclus, gan ddod â diwedd hapus i bob stori, gan sicrhau’r ‘happy ever after’ angenrheidiol, mae’r ail act yn fwy garw ac onest, gan ofyn pa mor hapus ydi pawb mewn gwirionedd?. Efallai mai bai’r cynhyrchiad a’r problemau sain ofnadwy a gafodd y cwmni'r prynhawn y gwelais y sioe oedd rhan o fy siom, ac eto, fe deimlais nad oedd y gerddoriaeth mor sionc a chofiadwy a’r act gyntaf, heb sôn am lyfnder y stori, a’r hiwmor.

Wedi dweud hynny, fyddwn i wedi ail-ymweld â’r act gyntaf sawl gwaith, a mawr hyderaf y bydd y cynhyrchiad yn cael cartref o dan do yn y West End, yn fuan iawn.

Yn anffodus, mae’r tymor o ddramâu awyragored yn Regent Park wedi dod i ben y penwythnos diwethaf. Os am flas o’r cynnyrch, ymwelwch â www.openairtheatre.org

Les Miserables

Y Cymro – 10/09/10

Mi fydd na ddathlu mawr, a chreu hanes yn Llundain ar benwythnos yr 2il a’r 3ydd o Hydref, wrth i ddau gynhyrchiad o’r sioe hudolus, Les Miserables gael ei berfformio ochor yn ochor a’i gilydd yn yr un ddinas. Nid yn unig yn ei chartref arferol yn Theatr Queen’s, ond hefyd yn ei man genedigol bum mlynedd ar hugain yn ôl, yn y Barbican. A phetai hynny ddim yn ddigon, i ddathlu’r pen-blwydd arbennig, bydd y ddau gwmni uchod, yn ymuno â chwmni unigryw o hen wynebau cyfarwydd ar gyfer Cyngerdd Dathlu godidog yn yr O2 ar y dydd Sul.

Ynghanol y dathlu, a bellach ar ei ail flwyddyn yn rhan o’r cwmni presennol yn y Queen’s mae’r actor dawnus Dylan Williams o Fangor, fydd hefyd yn rhan o’r cyngerdd arbennig yn yr O2.

Mae Les Mis wedi’i weld gan dros 56 miliwn o bobl ar draws y byd, mewn 21 iaith, gan gynnwys y Gymraeg yn Eisteddfod yr Urdd yn 2005. Heb os, y stori gref, emosiynol a dirdynnol sy’n cydio, am y werin yn cwffio yn erbyn eu trallod, er mwyn ennill y dydd.

Rhan o arlwy Cwmni’r Royal Shakespeare oedd y cynhyrchiad gwreiddiol nôl ym 1985, a hynny dan gyfarwyddyd Trevor Nunn a John Caird, a’r set nodedig o waith yr arch gynllunydd John Napier. Ymysg yr actorion roedd Alun Armstrong, Roger Allam, Ken Caswell a Michael Ball. Roedd yna gryn ansicrwydd am ddyfodol y sioe yn y dyddiau cynnar, gyda rhai yn casáu’r ffaith ei bod hi mor llwm a digalon, heb sôn am fod dros dair awr o hyd! Ond rywsut, fe gydiodd stori dwymgalon Victor Hugo a cherddoriaeth byth ganadwy Claude-Michel Schönberg yn nychymyg y cyhoedd, ac sydd wedi sicrhau mai hon bellach yw’r sioe sydd wedi rhedeg hiraf yn y byd. Mae hi hefyd wedi sicrhau bywyd cyffyrddus iawn i’r RSC dros y 25 mlynedd diwethaf!

Mae’r stori’n cwmpasu cyfnod o ddeunaw mlynedd, gan gychwyn mewn carchar yn Toulon, Ffrainc ym 1815 lle mae ‘Jean Valjean’ wedi treulio cyfnod o ddeunaw mlynedd o garchar, ac sydd bellach am gael ei ryddhau ar fechnïaeth gan yr heddwas ‘Javert’. Mae’n cael cynnig llety gan ‘Esgob Digne’ ac er iddo geisio dwyn ei lestri arian, mae’n derbyn maddeuant gan yr Esgob, sy’n dweud celwydd wrth yr heddlu. Wedi derbyn cyngor gan yr Esgob i dorri’r fechnïaeth, mae’n dianc. Wyth mlynedd yn ddiweddarach, ac mae gan ‘Jean Valjean’ fywyd newydd o dan yr enw ‘Monsieur Madeleine’ , nid yn unig yn berchennog ffactri gyfoethog, ond hefyd yn faer dros Montreuil-sur-Mer. Er gwaethaf ei holl ymdrechion, tydi ‘Javert’ ddim yn bell ar ei ôl, a buan y daw’r heddwas i wybod pwy yn union yw’r gŵr cefnog sy’n rhoi cymorth i lawer ar ei lwybr. Wedi helpu’r ferch ifanc ‘Fantine’ (sy’n cael canu’r gân hyfryd ‘I dreamed a dream’ wrth ddyheu am fywyd gwell) a’i merch ‘Cosette’, mae’r stori’n neidio naw mlynedd arall i Paris ble mae’r chwyldro ar gychwyn, a’r myfyrwyr yn ysu am gael newid y drefn, ac unioni cam y werin.

Un o’r myfyrwyr hynny yw ‘Joly’ sef cymeriad Dylan yn y sioe, ac roedd ei berfformiad mor gadarn a chofiadwy â gweddill y cwmni. Dwi’n cofio gweld Dylan yng nghynhyrchiad Clwyd Theatr Cymru o’r sioe ‘Oh what a lovely war’ flynyddoedd maith yn ôl, ac mi wyddwn yn iawn bryd hynny fod dyfodol disglair o’i flaen. Mae bod yn rhan o’r sioe Les Mis yn farathon i unrhyw actor, gan fod cymaint i’w wneud arwahan i’r canu. Mae’r ffaith fod y cynhyrchiad gwreiddiol yn cael ei lwyfannu ar lwyfan tro, yn her ynddo’i hun, a’r cwmni cyfan yn gorfod ymdopi gyda’r troi cyson, rhag mynd yn chwil!

Bu Les Mis yn gartref i nifer o Gymry nodedig eraill hefyd dros y blynyddoedd, nid yn unig yr unigryw Stifyn Parri, a fu’n un o’r rhannau blaenllaw am flynyddoedd, ond hefyd John Owen-Jones, Peter Karrie, Ria Jones, Gareth Nash a Michael Ball. Yn 2002, y tro cyntaf imi weld y sioe, pleser oedd gweld Llio Millward yn y cwmni, a hynny fel ‘Fantine’.

Gogoniant Les Mis yw’r stori, sy’n cydio’n dynn wrth y galon, ac sydd wedyn yn cael ei anwesu gan y gerddoriaeth nes bod pob emosiwn yn cael ei gyffwrdd. Y mae, ac y bydd, ymysg fy hoff sioeau cerdd, a’r Cymry yn eu canol yn rhoi mwy o falchder a mwynhad imi.

Mae Dylan Williams i’w weld yn nos weithiol yn Theatr y Queen’s, Shaftesbury Avenue, a hefyd yn y Cyngerdd Dathlu yn yr O2, ar y 3ydd o Hydref. Bydd y cwmni teithiol yn ymweld â’r Barbican am 22 perfformiad yn unig rhwng 14eg o Fedi a’r 2il o Hydref. Mwy o fanylion drwy ymweld a www.LesMis.com

'Gwlad yr Addewid'

Y Cymro 03/09/10

All neb wadu ei bod hi’n gyfnod bregus yn hanes ein Theatr Genedlaethol. A rhaid i minnau gytuno cant y cant gyda sylw'r bonheddwr Arthur Morris Jones o Gaerdydd yn Y Cymro’r wythnos dwetha (rhifyn 27 Awst), mai’r diffyg mwyaf ydi absenoldeb unigolion sydd â thân yn eu boliau, a gweledigaeth artistig amlwg.

Yn sgil ymadawiad Cefin, (a hynny wedi cyhoeddi gweddill ei raglen) roedd gan y cwmni dasg anodd sef i ganfod cyfarwyddwr/wyr i ymdrin â’i waddol. Betsan Llwyd gafodd y gwaetha, (y ddwy ddrama fer), gan adael y ‘ddrama fawr’ yn nwylo Tim Baker. ‘Gwlad yr Addewid’ sef cyfieithiad Sharon Morgan o ‘House of America’ Ed Thomas oedd y ddrama honno, i’w llwyfannu yng Nglyn Ebwy yn ystod wythnos yr Eisteddfod, cyn mynd ar daith o gwmpas Cymru.

Dwi di bod yn ffan fawr o waith Tim ers blynyddoedd, o ddyddiau cynnar Theatr Gorllewin Morgannwg, hyd ei gyfnod presennol yng Nghlwyd Theatr Cymru. Roedd pob cynhyrchiad wastad yn taro deuddeg, yn llawn emosiwn, gydag ensemble cryf o actorion profiadol yn mynd â ni ar daith, er gwaethaf eu hamgylchiadau. Yn wir, af i gyn belled a dweud fod enw Tim yn uchel ar fy rhestr o gyfarwyddwyr posib i arwain y Theatr Genedlaethol. Hyn i gyd, cyn imi weld ‘Gwlad yr Addewid’.

O’r fath siom, poenus a phryderus. Roedd yma berl o gyfieithiad gan Sharon Morgan yn canu’n farddonol yn acenion a dywediadau Cwm Tawe; yn eistedd mor gyffyrddus yn y Gymraeg a’r Saesneg gwreiddiol, yn gredadwy, yn ganadwy ac yn gofiadwy. Trueni na chafwyd cynhyrchiad oedd yn deilwng o’i gwaith.

Mae’n stori gref, ac yn ddrama wych am deulu sy’n ceisio atebion; sy’n cwffio yn erbyn pawb a phopeth er mwyn profi eu hunaniaeth. Gydag absenoldeb y tad, mae’r plant yn credu ei fod wedi dianc i’r Amerig, wedi dilyn y Freuddwyd Fawr sy’n parhau i ddallu a denu ‘Sid’ (Rhodri Meilir). Wrth i Bwll Glo arall gael ei agor gerllaw, mae’r ysfa am waith yn atyniad mawr i ‘Sid’ a ‘Boyo’ (Siôn Young) ond yn codi ofn brawychus ar y fam (Sara Harries Davies). Ofn sy’n cael ei egluro a’i arteithio wrth i gyfrinachau ddaear ddod i’r wyneb. Yng ngwyneb yr holl anobaith, mae ‘Sid’ a ‘Gwenny’ (Elin Phillips) yn boddi eu gofidiau drwy gyffuriau a gwirodydd, gan geisio dianc i fyd sy’n well.

Gyda phob dyledus barch i Sara Harries Davies, sydd wedi gweithio ers blynyddoedd gyda Tim, ac sydd â’r gallu mi wn i fynd dan groen cymeriad, mi fethodd hi’n llwyr y tro hwn. Hi oedd y fam, y matriarch, y pen teulu sy’n angor i’r cyfan. Dyma un o gymeriadau benywaidd cryfaf y theatr Gymreig dros y bum mlynedd ar hugain diwethaf, sydd wedi’i phortreadu’n berffaith gan Sharon Morgan ei hun a Siân Phillips yn yr addasiad ffilm o’r gwaith. O’i hymddangosiad cyntaf ar y llwyfan, yn orhyderus, heb arlliw o gwbl o’r dyfnder, yr euogrwydd na chynildeb y salwch meddwl, methodd yn llwyr a fy argyhoeddi, ac fe syrthiodd y cymeriad mor fflat â’r set druenus o waith Mark Bailey.

Boddhaol oedd portreadu Rhodri Meilir fel y mab ‘Sid’ ac felly hefyd Elin Phillips fel y fel y ferch ‘Gwenny’, ond y diffyg yn y cyfarwyddo yn amlwg yn eu herbyn; unwaith eto, fe gafwyd chwip o berfformiad gan Siôn Young fel y mab ieuenga’ ‘Boyo’, a’i bresenoldeb llwyfan hudolus yn wefreiddiol o ystyried ei fod ar gychwyn ei flwyddyn olaf yn y Coleg.

Ond rhaid dychwelyd at y siambls o set a’r methu cyfle trychinebus a gafwyd yma; mi wn fod yn rhaid i’r sioe deithio, ond weles i ddim set mor ddiddychymyg erioed. Feddylies i na fyddai posib gwaethygu o’r olygfa agoriadol, ond rywsut, fe lwyddodd y cynhyrchiad i wneud hynny, ac roedd gorfodi Rhodri Meilir i godi darnau cyfan o 8x4 o’r llawr, a’u gosod yn erbyn y mur cefn, yn anfaddeuol.

Siom, siom, siom a sarhad ar glasur o gyfieithiad. Yn anffodus i Tim, rhaid imi osod rhan helaeth o’r bai ar ei ysgwyddau ef. O’r castio hyd y cynllunio, heb sôn am y cyfarwyddo. Cynhyrchiad nas anghofiaf, am y rhesymau anghywir.

Mae ‘Gwlad yr Addewid’ yn cychwyn eu taith yng Nghaerfyrddin ar y 9fed o Fedi. Mwy o fanylion ar wefan (ddiddychymyg) y cwmni www.theatr.com

'Chwilys' a 'Merched Eira'

Y Cymro 27/08/10

Mae gennai barch o’r mwyaf tuag at Aled Jones Williams. Nid yn unig yn ŵr bonheddig, ond y mae fel minnau, yn ymwelydd cyson â theatrau Llundain, a bu hynny’n amlwg iawn o’i waith ers y cychwyn. O ddarllen ei waith, fe gewch chi flas o’r weledigaeth a’r synnwyr theatrig cyfoethog sy’n llwyfan sicr i’r geiriau doeth. Yn anffodus i Aled, ac i gynulleidfaoedd Cymru, dwi eto heb weld cynhyrchiad sy’n deilwng o fawredd ei ddawn na’i dalent.

Theatr Bara Caws (ynghyd â’r newydd anedig Theatr Tandem) fu ‘n gyfrifol am lwyfannu ei waith yn yr Eisteddfod eleni, ac sy’n dal ar daith ar hyn o bryd. Dim amarch i Bara Caws, ond os bu dramodydd Cymraeg yn deilwng o lwyfan (a chefnogaeth artistig?) y Theatr Genedlaethol, yna Aled yw hwnnw. Mae angen y weledigaeth theatrig, golygydd a chynhyrchydd sgript brofiadol, cynllunwyr set, sain, gwisgoedd a goleuo creadigol i lwyr drosglwyddo’r weledigaeth yn ei lawn botensial.

Dwi’n cofio beirniadu Gŵyl Ddrama yn Nyffryn Conwy rai blynyddoedd yn ôl, ac un cwmni hyderus yn dewis ‘Wal’ o eiddo Aled, i’w berfformio. Bues i am wythnos gyfan yn ail ddarllen y ddrama, ac yn ymchwilio i’r holl gyfeiriadaeth gyfoethog sydd o fewn y ddrama fer hon, er mwy dechrau ceisio gweld beth oedd wrth wraidd y dweud a’r digwydd. Dwi di sôn eisoes yn y golofn hon, dros y blynyddoedd, am y siom erchyll a gefais o weld ei ddrama ‘Pêl Goch’ yn cael ei mwrdro ar lwyfan Theatr Gwynedd flynyddoedd yn ôl. Rhaid parchu pob manylyn yn y deud a’r digwydd, gan fod haenau o ystyr yn nyfnder eu bodolaeth ar y dudalen.

Fel unrhyw ddrama arall, rhydd i bawb ei ddehongliad ei hun o’r cynnwys, ac wrth wylio ‘Chwilys’, y ddrama gyntaf a berfformiodd y cwmni yn Theatr Beaufort, roedd gen i’n sicr fy nehongliad fy hun o’r ‘Dyn 1’ (Owain Arwyn) a’r ‘Dyn 2’ (Martin Thomas) sy’n camu allan o’r closet i’w boenydio .

Dyna’r peryg efallai o fod yn or-gyfarwydd â dramâu Aled, gan fy mod i’n ceisio rhyw fath o adnabyddiaeth ohono a’i waith drwy’u gweld. ‘“Am be’ mae dy ddramâu di?” holir fi’n aml. Dwn i ddim! yw’r ateb’, meddai Aled yn y ‘Rhyw air’ i’r ddwy ddrama. Os y bu cri am gymorth cynhyrchydd erioed, yna’r geiriau uchod yw hynny.

Yn anffodus i Valmai Jones, doedd fy nehongliad i ddim yn cyd-fynd â’r hyn a welodd hi yn y ddrama, a dyma’r tir bregus wrth ymdrin â gwaith Aled. A bod yn onest, dwi dal ddim yn siŵr beth oedd ei dehongliad hi, gan fod y cynhyrchiad yn gwegian ac yn cwffio rhwng yr haniaethol a’r diriaethol, y realaeth a’r meddyliol, a chamgymeriad mawr oedd ychwanegu at y dryswch drwy gynnwys y ddau ddiweddglo? Drwy adael i ‘Dyn 2’ (sy’n ymddangos o’r closet a’i wyneb gwyn dirgel) ladd ei hun fel un diweddglo, yna mae’r cyfan yn cael ei ddaearu a’r dirgelwch yn cael ei golli. Mae’n rhaid bod yn llawer mwy cadarn a gofalus, rhag drysu’r gynulleidfa yn fwy nag y maent!

Gogoniant ‘Merched Eira’ ar y llaw arall oedd cael gweld y ddwy foneddiges Gaynor Morgan Rees ac Olwen Rees yn eu priod le, ar y llwyfan, yn ymdrin a deunydd o safon, ac yn meddiannu pob owns o bresenoldeb y llwyfan moel. Dyma eto ddrama gyda haenau a haenau o ystyron a dyfnder di-ben draw, ac er gwaetha ymdrech Emyr Morris-Jones a Bara Caws i greu’r olygfa gywir ar eu cyfer, mae angen chwip o lwyfan mawr, a môr o eira trwchus, fel bod yr holl bropiau a’r dodrefn yn guddiedig yn y dyfnder. Ai eira sydd yma ta cymylau? Rhaid chwarae ar yr amwysedd, yn yr un modd ag y mae Aled yn chwarae ag ystyr geiriau.

Yn sicr, ‘Merched Eira’ fydd yn ddrama fydd yn aros gyda mi ar ôl yr Eisteddfod eleni, a hynny fwyfwy wrth imi barhau i ail ddarllen y geiriau. Mae angen golygu yma, a chyfarwyddwr llawer mwy mentrus, ond mae yma wyryf o glasur anorffenedig arall o eiddo Aled, sy’n ysu am gynhyrchiad teilwng, gonest a mentrus o’i waith.

Bydd Theatr Bara Caws yn cychwyn eu taith yng Nghaernarfon ar y 3ydd o Fedi. Mwy o fanylion ar wefan (echrydus!) y cwmni. www.caernarfononline.co.uk/baracaws/taith.html

'Gadael yr Ugeinfed Ganrif'

Y Cymro 13/08/10

‘Gadael yr Ugeinfed Ganrif’ oedd teitl drama ddogfen Gareth Potter, gafodd ei llwyfannu yn Institiwt Glyn Ebwy, ar gychwyn wythnos yr Eisteddfod eleni. Cynhyrchiad Sherman Cymru a Dan y Gwely oedd y sioe, a Gareth ei hun yn gyfrifol am berfformio a chyfansoddi’r deunydd.

Roeddwn i wedi edrych ymlaen yn arw am weld y sioe, byth ers imi ddeall ar Twitter fod @garethpotter yn brysur yn cyfansoddi, ac yn gorffen drafft ar ôl drafft wrth i’r wythnosau wibio heibio. Arwel Gruffydd a Siân Summers ar ran Sherman Cymru sy’n cael y clod am eu cymorth gyda’r ‘ddramatwrgiaeth’, sef paratoi’r deunydd ar gyfer y llwyfan. A thipyn o gamp oedd hynny, wrth i Gareth geisio croniclo hanes y sin roc Gymraeg o’r saithdegau hyd ddiwedd yr ugeinfed ganrif.

Drwy gymorth y delweddau o’r posteri i’r lluniau, y cloriau a’r papurau newydd, fe’n gwahoddwyd i edrych drwy’r albwm o atgofion, a dilyn rôl a chyfraniad Potter i’r cyfnod euraidd hwn. Penodau amrywiol oedd y golygfeydd, o’r ‘Pwy Ydw i?’ angenrheidiol ar y cychwyn hyd ‘Techno v Roc’, ‘Claddu Reu’ a ‘Gadael yr Ugeinfed Ganrif’ ar y diwedd.

Cyflwyno ei hun fel ‘Gareth David Potter’ sy’n ‘actor a gwneuthurwr theatr’ oedd cychwyn y daith. Yn ‘bedwardeg pum mlwydd oed’ ac yn ‘obsessed... gyda cherddoriaeth’ Gyda cherddoriaeth ‘bop’ a bod yn fanwl, ‘y stwff ‘na sy’n cymryd dy fryd pan wyt ti tua deuddeg oed ac sy’n aros da ti trwy d’arddegau a’r blynyddoedd coleg’. Ond nid ‘pop’ oedd popeth, gan mai Mozart a Tchaikovsky oedd ei fryd yn ‘nghymoedd llwyd y saithdegau’. Wedi’i eni yn Nottingham, buan iawn y symudodd y teulu yn ôl i Gaerffili i’w fagu yn y Gymraeg. Yma, yn Ysgol Senghennydd y cwrddodd Potter a’i gydymaith cerddorol Mark Lugg, a bu’r cyfeillgarwch rhwng y ddau yn sbardun sicr tuag at greu’r hanes.

O Senghennydd i Rydfelen, ac yma eto dechrau’r darganfod a’r datblygu. Wedi cyfnod yn Brighton, Llundain a Middlesex, ynghyd ag ymddangosiad ar y gyfres ‘Eastenders’, ryda ni ar ddiwedd yr wythdegau, a chyfnod ‘Fideo 9’ a’r ‘ysfa i greu pop modern Cymraeg ddim wedi ‘tewi’. Tŷ Gwydr a Reu , y ffraeo a’r ffolineb, cyn cyrraedd cyfnod Catatonia, Gorky’s a’r Super Furry Animals a’r cyfaddefiad fod y ‘dyfodol yn yr ystafell wely ddrws nesa’.

Carlamu drwy’r blynyddoedd wnaeth y sioe awr-a-thri chwarter hon, ac yn sicr roedd y pentyrru ffeithiau, digwyddiadau ac enwau braidd yn ddiflas erbyn y diwedd. Does 'na’m dwywaith, i’r rhai a fu ar y daith gyda Potter, boed yn Rhydfelen neu wedi hynny, mae yma aduniad o atgofion melys, sydd fel gwin da, yn gwella wrth fynd yn hŷn. I eraill, fel fi, diarth yw ei fyd, a’r enwau, yr angerdd a’r angen am guriadau cyson y trac cerddorol sy’n rhan allweddol o’i fodolaeth. Wedi wythdeg munud, roedd y diddordeb yn y cyfnod yn prysur ddiflannu, a’r angen am wybod mwy am yr unigolyn yn fy mhigo. Roedd y personol yn absennol. Cafwyd fflach o’r dyfnder, ac efallai’r unigrwydd wrth iddo sôn am ei ffrae ag ‘Esyllt’ yn sgil ei chwyrnu, a’i fod wedi dianc yn ei gar liw nos, gyda’r ‘freuddwyd wedi’i ddistrywio’ ac ynghanol ‘prydferthwch arswydus y mynyddoedd, dwi’n cau fy llygaid a dwi’n crio’ , ond roedd angen llawer, llawer mwy.

Os am greu monolog, sydd am wirioneddol gyffwrdd yng nghalonnau pawb (ac nid yn unig selogion y sin roc Gymraeg) yna mae’n rhaid tyrchu’n ddyfnach; tydi agor cil y drws ac ambell i linnell fel ‘dwi’n undeg wyth a ‘wi moyn cysgu ‘da’r byd’ ddim yn ddigonol. Mae’r degawdau dan sylw yng Nghymru, yn wybyddus i bawb, o gysgod y bennod boenus a thywyll yn Rhydfelen hyd ryddid rhywiol yr wythdegau, allwch chi’m anwybyddu'r rheiny, yn enwedig pan fo’r deunydd a’r lleoliadau mor ganolog i’r hanes.

Gair i gall efallai; gwthiwch ein hawduron i ddyfnderoedd eu profiad, a thrwy wneud hynny, fe gawn ni theatr fydd yn ein cyffwrdd ac yn gymorth i bawb, ac nid jysd yn gofnod hanesyddol arwynebol.

'Dyfodol y Theatr Genedlaethol'

Y Cymro – 06/08/10

Gyda chic i’r truan Gwilym Owen, y cychwynnodd Yr Athro Ioan Williams y drafodaeth am ddyfodol y Theatr Genedlaethol, yn Theatr y Maes, bnawn Mawrth. Cyfeirio roedd o, at yr amrywiaeth o drafodaethau a gafwyd ar raglen Wythnos Gwilym Owen, yn trafod y Theatr Genedlaethol, a hynny er gwaetha’r ffaith bod Gwilym heb weld y cynyrchiadau!. Braidd yn annheg oedd hynny yn fy marn i, gan mai ‘holi a phryfocio’ ydi pennaf nòd Gwilym, nid i roi barn am eu gwaith! Onid y gwesteion sy’n cael eu holi sy’n bwysig, ac nid barn Gwilym? Am gychwyn da!

Parhau i weld beiau wnaeth y drafodaeth, a ninnau’r adolygwyr yn ei chael hi wedyn, a hynny am y prinder o ‘adolygu safonol’ yn y Gymraeg. O ddarllen ambell i adolygiad ar wefan y BBC, ac yn Golwg, heb sôn am Radio Cymru, mae’n rhaid imi gytuno! Er hynny, hyd yn oed gyda’r adolygwyr gorau posib, yn rhesymegu’n onest ac yn ddoeth am yr arlwy, faint o wahaniaeth mewn difrif fyddai hynny’n ei wneud ar safon y cynyrchiadau? Onid chwilio am lefydd eraill i roi’r bai oedd bwriad y cyfarfod?

Daniel Evans oedd yn hawlio ac yn hwylio’r drafodaeth wedi hynny, ac yn awyddus iawn i gywiro’r ‘cam-ddyfynnu’ a fu yn y Western Mail y bore hwnnw. Wedi hanner awr o gyfweliad gyda’r newyddiadurwr Karen Price, dewis i ganolbwyntio ar yr elfen ieithyddol wnaeth Karen yn ei herthygl, gan agor y stori gyda’r sylw dadleuol, (wedi’i gipio o’i gyd-destun ehangach), y dylai’r Theatr Genedlaethol ymestyn eu harlwy i gynulleidfaoedd di-gymraeg, os am barhau.

Cafwyd trafodaeth agored ac iach iawn am yr elfen ieithyddol, a Daniel yn cyfeirio at lwyddiant cynhyrchiad Sherman Cymru o ‘Llwyth’ yn ddiweddar, ble y llwyddodd Dafydd James i daro tant ieithyddol newydd , ffres a chyfoes.

“Rhaid i’r iaith dyfu’n naturiol o gynnwys y ddrama” oedd sylw Sharon Morgan, gan gyfeirio at ei chyfieithiad o ddrama Ed Thomas, ‘House of America’ sy’n cael ei gynhyrchu’r wythnos hon gan y Theatr Genedlaethol o dan y teitl ‘Gwlad yr Addewid’. Wedi gweld y cynhyrchiad, a chlywed y cyfieithiad godidog, mae’n rhaid imi gytuno â Sharon, gan fod y Saesneg sy’n cael ei gynnwys ar ddiwedd y ddrama yn gwbl, gwbl berthnasol i’r cyd-destun, wrth i’r ‘Gweni’ a ‘Boio’ gael eu boddi yn y nelfrydau cymeriadau Jack Kerouac.

Ond roedd yma bryder hefyd, gydag Elen ap Gwynn yn ein hatgoffa am y frwydr a fu i sefydlu’r Theatr Genedlaethol drwy gyfrwng y Gymraeg, saith blynedd yn ôl. Poeni y byddai unrhyw gyd-weithio posib gyda’r National Theatre Wales, neu’r llwybr dwyieithog, yn agor pob math o ddrysau tuag at uno’r ddau gwmni, oedd ei sylw.

Fe barhaodd Daniel drwy osod y cyd-destun, drwy ofyn yn gynnil os y dylid glynu at y strwythur gwreiddiol o fod yn gwmni ‘teithiol’ a ‘prif ffrwd’?. Fe gyfeiriodd at yr elfen o gyffro a ddaeth yn sgil y National Theatre Wales, a’u patrwm syml o gynhyrchu amrywiaeth o gynyrchiadau llai, mewn lleoliadau tu allan i furiau’r theatr draddodiadol. Fe soniodd am Sherman Cymru, gan holi os mai o’r stabl honno y dylai’r holl sgwennu ‘newydd’ gael ei ddatblygu, yn sgil eu llwyddiant diweddar gyda’r ddrama ‘Llwyth’?. A’r sylw mwyaf diddorol, os mai ‘cynhyrchydd’ ynteu ‘cyfarwyddwr’ a ddylid ei benodi, er mwyn gwireddu’r freuddwyd?

Roedd yma ddigonedd o gwestiynau i’w gofyn, a Chyngor y Celfyddydau yn amlwg yn aros yn eiddgar am adroddiad y Bwrdd, yn sgil eu cais am greu ymchwiliad i ddyfodol y cwmni. Gobaith yr Athro Williams yw i fedru cyflwyno’r adroddiad i Fwrdd y Theatr ym mis Medi, er mwyn iddynt hwythau wedyn ateb cais CCC. Yn y cyfamser, bydd swydd ddisgrifiad yn cael greu i gyd-fynd â’r nod, ac i egluro’r math o rôl newydd fydd ar gael i arwain y cwmni tua’r dyfodol.

Er pa mor iach oedd y drafodaeth, does dim dwywaith bod gan y Theatr Genedlaethol dasg a chyfrifoldeb enfawr i’w gyflawni. Allwn ni drafod hyd Ddydd y Farn, fel y digwyddodd wrth sefydlu’r cwmni yn 2003. Y bobol a’r penodiad cywir sy’n holl bwysig. Y gallu a’r weledigaeth. Rhaid bod yn sicr o’r safon, yn agored ein meddyliau, yn fentrus ac yn gyfoes. Chaiff pawb ddim mo’u plesio, ar y cychwyn efallai, ond o ganfod y map cywir, o ‘yrru’r car yn ofalus, synnwn i ddim na fydd modd i ddenu llawer mwy i ddilyn ac i wireddu’r freuddwyd.

Bydd adolygiadau llawn o ddramâu’r Ŵyl i’w gweld dros yr wythnosau nesaf.