'The Devil Inside Him'

Y Cymro – 21/05/10

Nos Lun cyn y Nadolig oedd hi, ddwy flynedd yn ôl, pan gamais i mewn i dafarn ynghanol Llundain i ddathlu agoriad sioe ddiweddara'r cwmni 'cw yn y West End. Ynghanol y dathlu a'r miri, fe ddaeth criw bychan o ddieithriaid i ganol y cwmni dethol, ac yn eu plith un wyneb cyfarwydd imi. Cyfarwydd oedd, ond wyddwn i ddim yn y byd pam?! Wedi holi fy nghydweithwyr os oedd unrhyw un arall yn ei adnabod, a chael fawr ddim ymateb, fe drodd y dieithryn yn dasg enfawr i'w ddatrys. Roeddwn i'n bendant mod i wedi'i weld o'r blaen, a hynny fel actor. Roedd 'na rywbeth hudolus am ei bersonoliaeth a'i wedd oedd yn mynnu aros yn y cof. Wedi gweld miloedd o actorion amrywiol dros y blynyddoedd, tasg enfawr yw ceisio cofio pawb!. Doedd dim amdani ond mynd at wraidd y dirgelwch a gofyn yn fy Susnag gora, pa sioe roedd o'n gysylltiedig â fo?. Pan glywais yr acen Gymraeg, fe syrthiodd y geiniog ac fe ges i fy ateb. Y dieithryn dan sylw oedd yr amryddawn unigryw Iwan Rheon.

Y sioe dan sylw bryd hynny oedd ‘Spring Awakening’, a pherfformiad poenus, unig a nerfus Iwan fel y cymeriad ‘Moritz’ a’i wallt gwyllt a’i lygaid dyfriog yn gwbl haeddiannol o’r Wobr Olivier a enillodd yn gynharach eleni. Felly hefyd efo’i gydymaith o Gymro yn y sioe, Aneurin Barnard. Pan welais i fod National Theatre Wales wedi cynnig y brif ran iddo yn eu trydydd cynhyrchiad ‘The Devil Inside Him’, roeddwn i’n ysu am weld y sioe. Chefais i ddim mo’n siomi.

Gyda balchder o’r mwyaf y codais ar fy nhraed, nos Sadwrn diwethaf yn y New Theatre yng Nghaerdydd, i ddangos fy llawn werthfawrogiad o’r campwaith fu ar y llwyfan. Sgŵp yn wir i’r cwmni newydd anedig hwn am fod y cyntaf i lwyfannu’r clasur anghofiedig o waith John Osbourne, a fu’n cuddio ymysg yr amrywiol sgriptiau a waharddwyd gan y Sensor ers y 1950au. Yn 2008, wedi’i gadw o dan yr enw ‘John Caborne’ yn y Llyfrgell Brydeinig, dadorchuddiwyd y ddrama dywyll, ddwfn a dirgel hon.

Wedi’i osod yng nghartref y teulu Prosser, yng Nghwm Tawe’r pumdegau, mae’n adrodd hanes trasig y teulu wrth i’r tad (Derek Hutchinson) a’r fam (Helen Griffin) geisio dod i delerau gyda “salwch” eu mab ‘Huw’ (Iwan Rheon). Yn gofalu am y teulu, fel morwyn a chogyddes, mae’r ‘Mrs Evans’ (Rachel Lumberg) liwgar a siaradus, sydd fel chwa o awyr iach o fewn muriau caeth y teulu. I ganol y cawl sy’n ffrwtian yn ffyrnig y daw’r gweinidog lleol, ‘Mr Gruffuydd’ (John Cording) sy’n mynnu mai’r diafol ei hun sydd wrth wraidd meddwl “aflan” Huw, a’i weledigaethau a meddyliau gor-rywiol. Er gwaethaf holl ymdrechion y myfyriwr meddygol ‘Burn’ (Jamie Ballard) i geisio deall a thawelu meddwl Huw, mae atyniad a meddwl llygredig y forwyn ifanc ‘Dilys’ (Catrin Stewart) sy’n mynnu chwarae mig â Huw, yn arwain y cyfan at drasiedi’r diwedd.

Roedd portread pob aelod o’r cwmni yn gynnil ac eto’n bwerus o lwyddiannus a chredadwy, gyda Rachel Lumberg, Helen Griffin, Derek Hutchinson, Catrin Stewart a’r anhygoel, hudolus Iwan Rheon yn serennu dro ar ôl tro. Heb eiriau weithiau, roedd ei bresenoldeb yn denu’r llygaid, yn aros am y ffrwydrad o emosiynau oedd yn cuddio oddi mewn.

Felly hefyd gyda chyfarwyddo cynnil Elen Bowman, a’i phrofiad helaeth o astudio’r dull gwyddonol o actio, ei gofal am y geiriau a’r cefndir, yn codi’r cynhyrchiad i dir uchel iawn. Roedd popeth yn gweithio’n gelfydd gyda’i gilydd, o set drawiadol, draddodiadol Alex Eales, gyda’r dadlennu trawiadol ar y diwedd hyd at oleuo teimladwy Malcolm Rippeth, i gerddoriaeth Simon Allen oedd yn lliwio’r cyfan.

Heb os, mae’r cynhyrchiad yma eto’n brawf pendant o allu’r Cymry i greu cynyrchiadau gafaelgar a chofiadwy. Rhwng ‘Llwyth’ a ‘The Devil Inside Him’ codwyd fy nghalon am ddyfodol y ddrama yng Nghymru. Ymlaen, ymlaen…!

‘For Mountain, Sand & Sea’ yn y Bermo fydd eu cynhyrchiad nesaf rhwng y 25ain o Fehefin a’r 10fed o Orffennaf. Mwy o fanylion drwy ymweld â www.nationaltheatrewales.org

'The Habit of Art'

Y Cymro – 07/05/10

Dwi’n cofio ymweld â Llundain tua deng mlynedd yn ôl, gyda’r bwriad o geisio gweld cymaint o theatr ag oedd yn bosib, dros gyfnod o 3 diwrnod. Dwi’n meddwl imi lwyddo’n rhesymol o dda, o be gofiai, wrth fedru dal ‘Beauty and the Beast’, ‘Spend, Spend, Spend’, ‘Phantom of the Opera’, ‘Whistle Down the Wind’ a drama newydd Alan Bennett, ‘The Lady in the Van’. Roeddwn i’n ffan mawr o waith Bennett, byth ers imi gael fy swyno gan y gyfres ‘Talking Heads’ ac yn ddiweddarach ‘The History Boys’.

Bellach, mae’r un tîm llwyddiannus, sef y cyfarwyddwr Nicholas Hytner, yr actorion Richard Griffiths a Frances De La Tour a’r dramodydd unigryw Alan Bennett, yn ôl ar lwyfan y Theatr Genedlaethol gyda’i ddrama newydd ‘The Habit of Art’.

Hanes cyfeillgarwch, neu fywyd carwriaethol dau eicon celfyddydol Prydeinig sydd wrth wraidd y ddrama sef y bardd W H Auden (Richard Griffiths) a’r cyfansoddwr Benjamin Britten (Alex Jennings). Cymeriadau cymhleth ac eto unigryw'r ddau, a ddenodd Bennett at eu stori, ynghyd â’r myrdd o straeon lliwgar am fywyd a phersonoliaeth Auden, wedi iddo ddychwelyd i Rydychen wedi cyfnod yn yr Amerig. O ddarllen rhagarweiniad i’r ddrama, mae’n debyg mai drama am y ddau oedd y syniad gwreiddiol, ond wedi tipyn o anghytuno gyda Hytner dros y cynnwys, lleolwyd y ddrama yn yr ystafell ymarfer.

Drama o fewn drama sydd yma yn y bôn, ac mae gwylio’r berthynas rhwng yr actorion a’u cymeriadau, y criw llwyfan a’r testun, a’r awdur a’i waith yn hynod o ddiddorol. Drwy gynnwys yr awdur ‘Neil’ (Elliot Levey) a’r rheolwr llwyfan ‘Kay’ (Frances De La Tour), cafodd Bennett gynnwys yr holl ddadleuon o blaid neu yn erbyn ei waith gwreiddiol, sef y ddrama ‘ Caliban’s Day’ sy’n cael ei ymarfer gan y cwmni. Prif naratif neu’r ‘ddyfais’ a ddefnyddir i ddweud y stori yn y ddrama wreiddiol yw’r newyddiadurwr ‘Humphrey Carpenter’ (Adrian Scarborough) a fu’n gyfrifol am gyfansoddi cofiant i’r ddau fonheddwr dan sylw.

Auden yw canolbwynt y stori, sy’n aros am ymweliad un o’r myrdd o ‘rent boys’ amrywiol, a fu’n ymwelwyr cyson â’i loches yng Ngholeg Christ Church. Pan gyrhaedda ‘Carpenter’, mae’r camddealltwriaeth yn hynod o ddoniol, a’r llinell anfarwol “But I’m with the BBC” yn dal i atsain yn fy nghlustiau! Pan gyrhaedda ‘Stuart’ (Stephen Wight), mae’r llanc ifanc yn dod yn gymaint o ran o’r brif stori a’r ddau fonheddwr enwog, a’r trydydd cymeriad yma sy’n rhoi gwerth i neges y ddrama.

Y tro yn y ddrama roddodd y mwynhad mwya’ imi, sef y diweddglo. Y ddau enw mawr, yn dadlau mai eu cymeriadau hwy, ddylai gael y gair olaf, wrth i Auden ddyfynnu ei gerdd am farwolaeth Yeats; “Time that is intolerant / Of the brave and innocent... Worships language and forgives / Everyone by whom it lives; Pardons cowardice, conceit, Lays its honours at their feet...”.. Hawdd ydi cytuno gyda’r actor, ac yn wir mae’r gerdd yn dweud y cyfan. Wedyn dadl yr awdur. Beth am y llanc ifanc? Y trydydd cymeriad. Eu hysbrydoliaeth? “The great men’s lives are neatly parcelled for posterity, but what about us? When do we take our bow? Not in biography. Not even in diaries.” A thrwy gwestiynu diniwed y llanc ifanc, rywsut, mae bywyd a gwaith y ddau arall yn troi’n ddibwys, a holl sylw’r ddrama arno ef.

Felly hefyd yng ngeiriau olaf yr awdur cyn ymadael : “But about the play. I am right, aren’t I? There is always somebody left out, one way or another.” Wrth i’r Rheolwr llwyfan ddiffodd golau'r ystafell ymarfer wag, mae’r neges yn glir...

Mae ‘The Habit of Art’ i’w weld yn Theatr Lyttleton tan 19eg o Fai cyn mynd ar daith genedlaethol (gyda chast newydd) yn yr Hydref. Mynnwch eich tocynnau nawr!