'The Devil Inside Him'

Y Cymro – 21/05/10

Nos Lun cyn y Nadolig oedd hi, ddwy flynedd yn ôl, pan gamais i mewn i dafarn ynghanol Llundain i ddathlu agoriad sioe ddiweddara'r cwmni 'cw yn y West End. Ynghanol y dathlu a'r miri, fe ddaeth criw bychan o ddieithriaid i ganol y cwmni dethol, ac yn eu plith un wyneb cyfarwydd imi. Cyfarwydd oedd, ond wyddwn i ddim yn y byd pam?! Wedi holi fy nghydweithwyr os oedd unrhyw un arall yn ei adnabod, a chael fawr ddim ymateb, fe drodd y dieithryn yn dasg enfawr i'w ddatrys. Roeddwn i'n bendant mod i wedi'i weld o'r blaen, a hynny fel actor. Roedd 'na rywbeth hudolus am ei bersonoliaeth a'i wedd oedd yn mynnu aros yn y cof. Wedi gweld miloedd o actorion amrywiol dros y blynyddoedd, tasg enfawr yw ceisio cofio pawb!. Doedd dim amdani ond mynd at wraidd y dirgelwch a gofyn yn fy Susnag gora, pa sioe roedd o'n gysylltiedig â fo?. Pan glywais yr acen Gymraeg, fe syrthiodd y geiniog ac fe ges i fy ateb. Y dieithryn dan sylw oedd yr amryddawn unigryw Iwan Rheon.

Y sioe dan sylw bryd hynny oedd ‘Spring Awakening’, a pherfformiad poenus, unig a nerfus Iwan fel y cymeriad ‘Moritz’ a’i wallt gwyllt a’i lygaid dyfriog yn gwbl haeddiannol o’r Wobr Olivier a enillodd yn gynharach eleni. Felly hefyd efo’i gydymaith o Gymro yn y sioe, Aneurin Barnard. Pan welais i fod National Theatre Wales wedi cynnig y brif ran iddo yn eu trydydd cynhyrchiad ‘The Devil Inside Him’, roeddwn i’n ysu am weld y sioe. Chefais i ddim mo’n siomi.

Gyda balchder o’r mwyaf y codais ar fy nhraed, nos Sadwrn diwethaf yn y New Theatre yng Nghaerdydd, i ddangos fy llawn werthfawrogiad o’r campwaith fu ar y llwyfan. Sgŵp yn wir i’r cwmni newydd anedig hwn am fod y cyntaf i lwyfannu’r clasur anghofiedig o waith John Osbourne, a fu’n cuddio ymysg yr amrywiol sgriptiau a waharddwyd gan y Sensor ers y 1950au. Yn 2008, wedi’i gadw o dan yr enw ‘John Caborne’ yn y Llyfrgell Brydeinig, dadorchuddiwyd y ddrama dywyll, ddwfn a dirgel hon.

Wedi’i osod yng nghartref y teulu Prosser, yng Nghwm Tawe’r pumdegau, mae’n adrodd hanes trasig y teulu wrth i’r tad (Derek Hutchinson) a’r fam (Helen Griffin) geisio dod i delerau gyda “salwch” eu mab ‘Huw’ (Iwan Rheon). Yn gofalu am y teulu, fel morwyn a chogyddes, mae’r ‘Mrs Evans’ (Rachel Lumberg) liwgar a siaradus, sydd fel chwa o awyr iach o fewn muriau caeth y teulu. I ganol y cawl sy’n ffrwtian yn ffyrnig y daw’r gweinidog lleol, ‘Mr Gruffuydd’ (John Cording) sy’n mynnu mai’r diafol ei hun sydd wrth wraidd meddwl “aflan” Huw, a’i weledigaethau a meddyliau gor-rywiol. Er gwaethaf holl ymdrechion y myfyriwr meddygol ‘Burn’ (Jamie Ballard) i geisio deall a thawelu meddwl Huw, mae atyniad a meddwl llygredig y forwyn ifanc ‘Dilys’ (Catrin Stewart) sy’n mynnu chwarae mig â Huw, yn arwain y cyfan at drasiedi’r diwedd.

Roedd portread pob aelod o’r cwmni yn gynnil ac eto’n bwerus o lwyddiannus a chredadwy, gyda Rachel Lumberg, Helen Griffin, Derek Hutchinson, Catrin Stewart a’r anhygoel, hudolus Iwan Rheon yn serennu dro ar ôl tro. Heb eiriau weithiau, roedd ei bresenoldeb yn denu’r llygaid, yn aros am y ffrwydrad o emosiynau oedd yn cuddio oddi mewn.

Felly hefyd gyda chyfarwyddo cynnil Elen Bowman, a’i phrofiad helaeth o astudio’r dull gwyddonol o actio, ei gofal am y geiriau a’r cefndir, yn codi’r cynhyrchiad i dir uchel iawn. Roedd popeth yn gweithio’n gelfydd gyda’i gilydd, o set drawiadol, draddodiadol Alex Eales, gyda’r dadlennu trawiadol ar y diwedd hyd at oleuo teimladwy Malcolm Rippeth, i gerddoriaeth Simon Allen oedd yn lliwio’r cyfan.

Heb os, mae’r cynhyrchiad yma eto’n brawf pendant o allu’r Cymry i greu cynyrchiadau gafaelgar a chofiadwy. Rhwng ‘Llwyth’ a ‘The Devil Inside Him’ codwyd fy nghalon am ddyfodol y ddrama yng Nghymru. Ymlaen, ymlaen…!

‘For Mountain, Sand & Sea’ yn y Bermo fydd eu cynhyrchiad nesaf rhwng y 25ain o Fehefin a’r 10fed o Orffennaf. Mwy o fanylion drwy ymweld â www.nationaltheatrewales.org

Llwyth

Y Cymro – 23/04/10

‘Wyneb yn Wyneb’ o waith Meic Povey oedd y tro dwetha imi gofio ymdriniaeth onest, sensitif a phwerus o garwriaeth hoyw ar lwyfan theatr yn y Gymraeg. Drwy gymorth yr actorion Dafydd Dafis, Danny Grehan ac Olwen Rees fel y fam, a chyfarwyddo meistrolgar Bethan Jones ar ran Dalier Sylw, fe arhosodd naws a neges y ddrama efo mi hyd heddiw.

Rai blynyddoedd yn ddiweddarach, fe dderbyniais ddwy sgript drwy’r e-bost gan ddramodydd na wyddwn i ddim amdano. Dafydd James oedd ei enw, ac o’r darlleniad cyntaf, mi wyddwn i fod yma lais newydd, gonest, ffres a phwysig ar gyfer y Theatr Gymraeg. Wedi dilyn ei yrfa o’r Coleg a’r Ŵyl Ymylol yng Nghaeredin, mae’n braf gweld o’r diwedd fod Sherman Cymru wedi rhoi’r cyfle iddo lwyfannu’r gwaith, a’i ddrama ‘Llwyth’ yn cychwyn ei daith o gwmpas Cymru yng Nghanolfan y Chapter, Caerdydd yr wythnos diwethaf.

Cryfder gwaith Dafydd, yw gogoniant y cynhyrchiad; yr onestrwydd unigryw am fod yn hoyw yn y Gymru sydd ohoni, a’r cyfan mewn iaith mae Dafydd yn gwbl gyfarwydd ag ef. Mae yma astudiaeth sensitif o berthynas sawl cenhedlaeth, a’i effaith ar y teulu. O’r ‘Dada’ (Danny Grehan) i’r mab ‘Aneurin’ (Simon Watts), o’r cariadon ieuanc ‘Rhys’ (Paul Morgan) a’r Cymro di-Gymraeg ‘Gareth’ (Michael Humphreys) hyd at ddiniweidrwydd naïf y bachgen ysgol pymtheg oed ‘Gavin’ (Siôn Young) sy’n ceisio blasu a darganfod mwy am y llwyth dyrys hwn.

Ond yr hyn sy’n gosod y ddrama uwchlaw trybini’r teulu, y cyffuriau a’r caru, yw naratif ‘Aneurin’ sy’n adrodd y stori wrth wibio i lawr Burghley Road, Llundain; naratif sy’n swyno’r gynulleidfa o’r cychwyn cyntaf, ac yn ein dwyn i mewn i’r stori dwymgalon hon. “Haul braf a’i nwyd yn cydio. Vest-tops cynta’r gwanwyn, bechgyn yn prancio a Dynion. Llwyth o ddynion, llwyth o gyhyrau; cnawd ar gerdded, tra bo fi ar feic ar frys yn chwys diferol.”

Er cystal yw’r sgript, sy’n gyfoethog o gyfeiriadaeth lenyddol o’r Gododdin i Iolo Morgannwg, rhaid imi hefyd ganmol cyfarwyddo medrus Arwel Gruffydd, sy’n llwyddo i fynd â’r cyfan yn llawer dyfnach. Ymhell wedi’r geiriau ddarfod ar y dudalen, mae’r olygfa yn parhau i herio, a’r ymdriniaeth aeddfed a gonest yma, sy’n codi’r cynhyrchiad hwn i dir uchel iawn.

Yn yr un modd, mae safon yr actio yma ymysg y gorau imi’i weld ar lwyfan yn y Gymraeg ers blynyddoedd. Roedd gwylio’r dagrau yn disgyn ar ruddiau Simon Watts, wrth fyw’r profiadau’r prif gymeriad yn bwerus tu hwnt, felly hefyd gyda phortread cynnil ond cwbl drydanol Siôn Young fel y llanc ysgol. Danny Grehan wedyn fel y tad a hyd yn oed y fam,(wedi’i hymgnawdoli ym mhresenoldeb y Difa Margaret Williams!) sy’n ddoniol, ac eto’n drist. A’r cyfan i gyfeiliant Côr Aelwyd y Waun Ddyfal ac Aelodau o Fechgyn Bro Taf, sy’n cyflwyno’r canu corawl sy’n anwesu’r geiriau a’r digwydd drwy gydol y ddrama. Bydd y corau yn newid wrth i’r cwmni deithio Cymru a thu hwnt.

Yn bersonol, fyddwn i wedi dymuno gweld llawer mwy o ddefnydd o’r côr, neu o leia’ eu gwneud yn weladwy, gan fod pum corff ar hugain ar lwyfan yn llawer cryfach na phump, fel mae’r diweddglo’n profi. Heb os, roedd y set yn broblem yn hynny o beth, ac er bod yr ystafell lwyd, a’i ddrysau, a’i risiau yn ateb gofynion y Daith, falle fydde cynfas wag a rhyddid llwyfan llawn wedi cynnig mwy o bosibiliadau.

Er gwaetha’r manion uchod, mae yma’n sicr gynhyrchiad y byddwn i’n annog pawb i’w weld; peidiwch da chi ag ofni’r themâu sy’n cael eu trafod, mae yma onestrwydd ac angerdd sy’n rhaid eu canmol a’u cefnogi, a chychwyn gyrfa dramodydd y bydd sôn amdano am flynyddoedd i ddod. Fe ddylai mam-gu Aberteifi (sy’n ddarllenydd brwd o’r golofn hon) fod yn browd iawn!

Bydd ‘Llwyth’ yn ymweld â’r Torch, Aberdaugleddau; Harlech; Pwllheli; Lyric, Caerfyrddin; Dylan Thomas, Abertawe; Galeri, Caernarfon, Canolfan y Celfyddydau, Aberystwyth; Theatr Clwyd, Wyddgrug a’r Oval House, Llundain. Mwy o fanylion drwy ymweld â : www.shermancymru.co.uk