'Holding the Man'

Y Cymro – 14/05/10

Pan ddarllenai fod y dramodydd wedi marw cyn gweld y cynhyrchiad cyntaf o'r ddrama, fedrai'm peidio â theimlo ing o dristwch sy'n aros gydol y sioe, fel cysgod dros y cyfan. O'r gweithiau diweddar, mae'n debyg mai'r ddrama gerdd 'Rent' yw un o'r enghreifftiau gorau gan y bu Jonathan Larson farw noswyl yr agoriad swyddogol. 'Holding the Man' yw'r ail, y profais yr wythnos hon.

Yn seiliedig ar y gyfrol o'r un enw, sydd wedi gwerthu miloedd o gopïau ar draws y byd, mae'r stori yn adrodd hanes Tim Conigrave (Guy Edmonds) a John Caleo (Matt Zeremes), dau gyfaill o ddyddiau ysgol, sy'n syrthio mewn cariad, ac yn treulio gweddill eu hoes (byr) efo'i gilydd. Dilynwn eu hanes o'r ysgol uwchradd yn y saithdegau, drwy'r amrywiol gynyrchiadau theatr y bu'r actor Tim yn rhan ohonynt i ryddid rhywiol a bywyd lliwgar yr 80au. I ddyn hoyw, roedd yr wythdegau yn gyffrous, yn gymysg o gyffuriau, cerddoriaeth, gwyliau a nifer diderfyn o anturiaethau rhywiol. Yn gysgod dros y cyfan oedd y cancr anesboniadwy, a ddaeth i’w adnabod fel y clefyd AIDS. Ym 1985, cafodd y ddau brofion am y firws HIV, ac yn drasig o drist, eu profi’n bositif.

Stori gariad angerddol sy yn yr ail ran, wrth i iechyd y ddau wanhau, ac wrth i’r ddau ŵr ifanc geisio parhau i fyw eu bywydau mor llawn â phosib, yng ngwyneb y gelyn cudd oedd yn lladd oddi mewn. Er mai Tim oedd yr un mwyaf gwyllt o’r ddau, John a fu farw gyntaf ym 1992 yn 32 oed. Wedi ei nyrsio hyd ddydd ei angau, a delio gydag anfodlonrwydd y tad i dderbyn salwch na rhywioldeb ei fab, mae Tim yn bwrw ati (yn ei waeledd) i gyfansoddi stori a drama am ‘The First Boy I Loved’ a ddaeth maes o law i’w alw’n ‘Holding the Man’ sef term sy’n perthyn i reolau peldroed Awstralia, sy’n cael ei gydnabod fel trosedd.

Bu farw Tim ym 1994, yn 35 mlwydd oed, flwyddyn yn unig cyn cyhoeddi ‘Holding the Man’ am y tro cyntaf. Yn 2006, yn sgil poblogrwydd eithriadol y gyfrol ar draws y byd, aeth Tommy Murphy at i addasu’r gwaith yn ddrama lwyfan, er mwyn cadw stori a neges y ddau yn fyw.

Does na’m dwywaith fod stori ddirdynnol o drist y ddau yn cydio’n ddwfn yn yr emosiynau. Brofais i erioed gynulleidfa lawn y Trafalgar Studios mor llonydd o dawel, wrth i’r dagrau ddisgyn tua diwedd y sioe. Clod yn wir i’r cyfarwyddwr David Berthold ac i’r addasydd Tommy Murphy am ddelio mor gelfydd â’r deunydd sensitif.

Mae gan bob cyfarwyddwr neu gynllunydd ei arddull unigryw, a hawdd iawn oedd gweld stamp Brian Thomson, cynllunydd y sioe liwgar ‘Priscilla Queen of the Desert’ ar y sioe yma hefyd. Roedd yma feddwl gofalus i’r set a’r goleuo, a’r cyfan wedi’i briodi’n berffaith gyda’r digwydd. Yn wledd i’r llygaid, wrth i fylbiau unigol y drychau colur, oleuo’n gynnil i gyd fynd â naws yr olygfa. Felly hefyd y llawr oedd yn newid ei liw drwy hud y dawnsio disgo, hyd at goch y peryg wrth i’r firws gydio.

Mae yma’n sicr gynhyrchiad y byddai’n ei gofio am amser hir. Nid yn unig am y deunydd a’r set, ond am berfformiadau cry’r cwmni cyfan, sy’n cynnwys Jane Turner o’r gyfres ‘Kath & Kim’, Simon Burke, Oliver Farnworth ac Anna Skellern. Roedd y pum munud o gymeradwyaeth lawn ar y diwedd, yn dyst i lwyddiant y sioe, a chof da'r ddau dan sylw.

Mae ‘Holding the Man’ i’w weld yn y Trafalgar Studios tan y 3ydd o Orffennaf.

Llwyth

Y Cymro – 23/04/10

‘Wyneb yn Wyneb’ o waith Meic Povey oedd y tro dwetha imi gofio ymdriniaeth onest, sensitif a phwerus o garwriaeth hoyw ar lwyfan theatr yn y Gymraeg. Drwy gymorth yr actorion Dafydd Dafis, Danny Grehan ac Olwen Rees fel y fam, a chyfarwyddo meistrolgar Bethan Jones ar ran Dalier Sylw, fe arhosodd naws a neges y ddrama efo mi hyd heddiw.

Rai blynyddoedd yn ddiweddarach, fe dderbyniais ddwy sgript drwy’r e-bost gan ddramodydd na wyddwn i ddim amdano. Dafydd James oedd ei enw, ac o’r darlleniad cyntaf, mi wyddwn i fod yma lais newydd, gonest, ffres a phwysig ar gyfer y Theatr Gymraeg. Wedi dilyn ei yrfa o’r Coleg a’r Ŵyl Ymylol yng Nghaeredin, mae’n braf gweld o’r diwedd fod Sherman Cymru wedi rhoi’r cyfle iddo lwyfannu’r gwaith, a’i ddrama ‘Llwyth’ yn cychwyn ei daith o gwmpas Cymru yng Nghanolfan y Chapter, Caerdydd yr wythnos diwethaf.

Cryfder gwaith Dafydd, yw gogoniant y cynhyrchiad; yr onestrwydd unigryw am fod yn hoyw yn y Gymru sydd ohoni, a’r cyfan mewn iaith mae Dafydd yn gwbl gyfarwydd ag ef. Mae yma astudiaeth sensitif o berthynas sawl cenhedlaeth, a’i effaith ar y teulu. O’r ‘Dada’ (Danny Grehan) i’r mab ‘Aneurin’ (Simon Watts), o’r cariadon ieuanc ‘Rhys’ (Paul Morgan) a’r Cymro di-Gymraeg ‘Gareth’ (Michael Humphreys) hyd at ddiniweidrwydd naïf y bachgen ysgol pymtheg oed ‘Gavin’ (Siôn Young) sy’n ceisio blasu a darganfod mwy am y llwyth dyrys hwn.

Ond yr hyn sy’n gosod y ddrama uwchlaw trybini’r teulu, y cyffuriau a’r caru, yw naratif ‘Aneurin’ sy’n adrodd y stori wrth wibio i lawr Burghley Road, Llundain; naratif sy’n swyno’r gynulleidfa o’r cychwyn cyntaf, ac yn ein dwyn i mewn i’r stori dwymgalon hon. “Haul braf a’i nwyd yn cydio. Vest-tops cynta’r gwanwyn, bechgyn yn prancio a Dynion. Llwyth o ddynion, llwyth o gyhyrau; cnawd ar gerdded, tra bo fi ar feic ar frys yn chwys diferol.”

Er cystal yw’r sgript, sy’n gyfoethog o gyfeiriadaeth lenyddol o’r Gododdin i Iolo Morgannwg, rhaid imi hefyd ganmol cyfarwyddo medrus Arwel Gruffydd, sy’n llwyddo i fynd â’r cyfan yn llawer dyfnach. Ymhell wedi’r geiriau ddarfod ar y dudalen, mae’r olygfa yn parhau i herio, a’r ymdriniaeth aeddfed a gonest yma, sy’n codi’r cynhyrchiad hwn i dir uchel iawn.

Yn yr un modd, mae safon yr actio yma ymysg y gorau imi’i weld ar lwyfan yn y Gymraeg ers blynyddoedd. Roedd gwylio’r dagrau yn disgyn ar ruddiau Simon Watts, wrth fyw’r profiadau’r prif gymeriad yn bwerus tu hwnt, felly hefyd gyda phortread cynnil ond cwbl drydanol Siôn Young fel y llanc ysgol. Danny Grehan wedyn fel y tad a hyd yn oed y fam,(wedi’i hymgnawdoli ym mhresenoldeb y Difa Margaret Williams!) sy’n ddoniol, ac eto’n drist. A’r cyfan i gyfeiliant Côr Aelwyd y Waun Ddyfal ac Aelodau o Fechgyn Bro Taf, sy’n cyflwyno’r canu corawl sy’n anwesu’r geiriau a’r digwydd drwy gydol y ddrama. Bydd y corau yn newid wrth i’r cwmni deithio Cymru a thu hwnt.

Yn bersonol, fyddwn i wedi dymuno gweld llawer mwy o ddefnydd o’r côr, neu o leia’ eu gwneud yn weladwy, gan fod pum corff ar hugain ar lwyfan yn llawer cryfach na phump, fel mae’r diweddglo’n profi. Heb os, roedd y set yn broblem yn hynny o beth, ac er bod yr ystafell lwyd, a’i ddrysau, a’i risiau yn ateb gofynion y Daith, falle fydde cynfas wag a rhyddid llwyfan llawn wedi cynnig mwy o bosibiliadau.

Er gwaetha’r manion uchod, mae yma’n sicr gynhyrchiad y byddwn i’n annog pawb i’w weld; peidiwch da chi ag ofni’r themâu sy’n cael eu trafod, mae yma onestrwydd ac angerdd sy’n rhaid eu canmol a’u cefnogi, a chychwyn gyrfa dramodydd y bydd sôn amdano am flynyddoedd i ddod. Fe ddylai mam-gu Aberteifi (sy’n ddarllenydd brwd o’r golofn hon) fod yn browd iawn!

Bydd ‘Llwyth’ yn ymweld â’r Torch, Aberdaugleddau; Harlech; Pwllheli; Lyric, Caerfyrddin; Dylan Thomas, Abertawe; Galeri, Caernarfon, Canolfan y Celfyddydau, Aberystwyth; Theatr Clwyd, Wyddgrug a’r Oval House, Llundain. Mwy o fanylion drwy ymweld â : www.shermancymru.co.uk