'Esther'

Y Cymro - 28/4/06

Mae Gŵyl y Purim yn ddiwrnod pwysig i’r Iddewon. Dyma’r dydd maen nhw’n diolch am ddewrder y Frenhines Esther am achub eu hil. Mi fydda innau’n fythol ddiolchgar am yr unfed-ar-hugain o Ebrill 2006, oherwydd dyma pryd y bu i Daniel Evans adfer fy ffydd innau yn y Ddrama Gymraeg!

Clwyd Theatr Cymru oedd y lleoliad, ac ail-noson taith ddiweddara ein Theatr Genedlaethol efo drama Saunders Lewis ‘Esther’. Dwi’n ymfalchïo hefyd yn y ffaith bod ein Theatr Genedlaethol o’r diwedd wedi cychwyn ar ‘dymor y clasuron’ fydd yn ein cyflwyno ni i gynyrchiadau o ‘Diweddgan’ gan Beckett ac addasiad llwyfan o nofel Islwyn Ffowc Elis - ‘Cysgod y Cryman’, dros y misoedd nesaf.

Ond yn ôl i’r Wyddgrug, ac at gampwaith theatrig Daniel Evans. Wrth wylio’r cynhyrchiad, mae’n anodd credu mai dyma ‘r ail-gynhyrchiad iddo gyfarwyddo. Heb egwyl rhwng bob Act, fe blethwyd y cyfan yn fedrus a theatrig a hynny gyda graen brofiadol.

Drwy gyfuno set o’r cyfnod Beiblaidd a gwisgoedd o’r 1930au, fe’n cyflwynwyd i stori o ddewrder y frenhines Esther (Nia Roberts) yn mentro’i bywyd gerbron y brenin Ahasferus (Julian Lewis Jones) i ddileu’r proclamasiwn sy’n dedfrydu pob Iddew yn y deyrnas i farwolaeth. Er gwaetha ymdrechion Haman (Rhys Parry Jones) a Harbona (Carwyn Jones) i weithredu’r proclamasiwn, yr Iddewon sy’n ennill y dydd drwy ymdrechion y frenhines a’i chefnder Mordecai (Rhys Richards).

Seren y ddrama heb os, yw Rhys Parry Jones sy’n hoelio ein sylw o’r cychwyn cyntaf fel y prif weinidog. Dyma berfformiad fydd yn aros yn y co yn hir iawn - ei gynildeb, a’i ddawn i greu a chynnal cymeriad sy’n ysu am ddial.

Cafwyd perfformiadau cryf hefyd gan Julian Lewis Jones fel y brenin - ac roedd ei ymateb i Esther a’r cyfyng cyngor erbyn diwedd y ddrama, yn profi maint ei gariad tuag ati.

Cymeriad anodd arall yw Mordecai - yr Iddew sy’n cael ei ddedfrydu i farwolaeth ar gychwyn y ddrama, ond sydd yn y pendraw yn cael ei ddyrchafu’n brif weinidog. Yn bersonol, hoffwn i fod wedi gweld actor hŷn yn y rhan yma - er cystal perfformiad Rhys Richards, roedd y dyfnder ‘tadol’ ar goll yn y cymeriad.

Braf gweld y cwmni hefyd yn rhoi’r cyfle i actorion ifanc i dorri eu cwys, ac fe gafwyd perfformiad digon derbyniol gan Carwyn Jones fel swyddog yn y palas. Yn fyfyriwr o Goleg y Guildhall, Llundain ac yn gyn-enillydd Gwobr Goffa Richard Burton, roedd yna dueddiad weithia i fod yn adrodd-llyd - yn enwedig wrth gyhoeddi’r Proclamasiwn ar gychwyn y ddrama. Gyda phofiad a hyder, dwi’n sicr bod posib goresgyn hyn ac ystwytho’r mynegiant. A dyma ddod at y prif gymeriad - y frenhines Esther.

Roedd presenoldeb ac edrychiad Nia Roberts yn apelio’n fawr, a’i henw yn siŵr o ddenu cynulleidfa. Gyda phrofiad helaeth ar deledu, ffilm ac yn Saesneg ar y llwyfan, doeddwn i’m cweit yn gyfforddus gyda'i mynegiant o farddoniaeth Saunders. Roedd yma dueddiad weithiau i dorri brawddegau oedd yn peri imi ddyheu am y llyfnder a naturioldeb y ddialog.

Mae cyfraniad y gantores Karen Evans a’r dawnswyr hefyd i’w ganmol, gan osod naws hyfryd iawn ar gychwyn yr Act olaf. Wrth i fiwsig Dyfan Jones ‘aros o’n cwmpas ni fel pêr aroglau’, aros hefyd fydd safon a hyder y cynhyrchiad hwn. Diolch Daniel.

Mae’r cwmni yn ymweld ag Aberystwyth ar Fai 3ydd a 4ydd cyn mynd am Gaerdydd, Aberteifi, Abertawe a Bangor.

'Theatr Freuddwydion'

Y Cymro - 21/4/06

Cefais fy nghynghori rhywdro i beidio byth â mynd i weld drama ar y noson gyntaf! Twt lol, meddwn i. Os ydi’r cwmni yn disgwyl imi dalu £9.00 am docyn i’w gweld hi noson gynta’ (neu unrhyw noson arall), yna fe ddylai’r cynnyrch fod ‘run fath - os nad yn fwy ffres! Mentro felly i noson gyntaf cynhyrchiad diweddara’ Llwyfan Gogledd Cymru ‘Theatr Freuddwydion’ yn y Galeri yng Nghaernarfon.

‘Drama gerdd am griw o gefnogwyr Manchester United o Gaernarfon wrth iddynt ddilyn eu tîm ym 1999’ oedd ar hysbyseb y ddrama. Fel un heb iot o ddiddordeb mewn pêl-droed, roedd y ‘ddrama gerdd’ yn apelio. Yr actor Dewi Rhys sy’n gyfrifol am y geiriau a Dyfrig Evans am y gerddoriaeth - dau sy’n frwd eu cefnogaeth dros ‘Man U’ yn amlwg, ond dau sy’m cweit yn cytuno â mi ynglŷn ag ystyr ‘drama gerdd’! Tydi drama gydag un gân fer (wirion) dibwrpas ar y dechrau ac un ‘ddawns’ ar y diwedd ddim yn cyfiawnhau’r arddull!

Mae’r ddrama wedi’i lleoli yn Stadiwm y Nou Camp yn Barcelona ym 1999 - y flwyddyn y bu i Fanceinion Unedig guro Bayern Munich a gwireddu breuddwyd pob cefnogwr - cefnogwyr sy’n byw a bod i’w tîm fel Gareth - cymeriad Dyfrig Evans yn y ddrama. Dyma gymeriad dyrys a difyr, a fo heb os ydi cryfder y ddrama. Mae yma gyfoeth o ddeunydd yn y cymeriad - yr obsesiwn sydd ganddo dros ei dîm - obsesiwn sy’n rhoi’r gêm uwchlaw unrhyw beth arall yn ei fywyd. Bechod mai crafu’r wyneb yn unig a gawsom. Byddai tyrchu’n ddyfnach i’r cymeriad yma wedi bod yn llawer mwy diddorol na’r teipiau o gymeriadau eraill y cawsom ein cyflwyno yn y ddrama : y wraig yn y tŷ (Catrin Roberts), y bwli (Iwan ‘Iwcs’ Roberts), y barmêd (Lleuwen Steffan) a’r llipryn sy’n cefnogi Lerpwl (Llŷr Ifans). Collwyd y cyfle i roi Gareth dan fwy o bwysau a’i orfodi i ddewis rhwng ei egwyddorion a’i obsesiwn. Mae’n cellwair gyda’i wraig mewn un ‘olygfa ynglŷn â gorfod dewis rhwng mynd i angladd ei fam ta i gêm ‘Man U’. Un peth ydi cellwair, ond byddai gosod y cymeriad mewn sefyllfa o’r math yna ai ‘orfodi i ddewis o ddifri wedi bod yn llawer mwy dramatig.

Dwi’n ffan fawr o gynyrchiadau Ian Rowlands - dyma ŵr sy’n gwybod be’ di ystyr termau fel ‘theatrig’ a ‘dramatig’; mae’r hyn a welais i yng nghynyrchiadau blaenorol y cwmni fel ‘Ta Ra Teresa’, ‘Frongoch’ a ‘Deinameit’ yn brawf teilwng o hynny. Ro’n i’n disgwyl mwy yn y ‘Theatr Freuddwydion’; mae’r diwedd yn profi bod y potensial yna, ond byddwn i wedi croesawu ei weld llawer cynt. Mae dirfawr angen rhywbeth i gynorthwyo’r ddrama mewn mannau gan ei bod hi mor bytiog, ac i ddigolledu’r elfen gerddorol! Yn anffodus, roedd yna sawl gwendid o ran y sain a’r goleuo hefyd, ond gymerai mai gwendidau’r ‘noson gynta’ oedd y rhain - wedi’r cwbl, mi ges i’n rhybuddio yndo!

Os ydi’r gynulleidfa yn Y Galeri yn deilwng o weddill taith y cwmni, yna heb os, bydd y ddrama’n denu cynulleidfa newydd i’r theatr. Bechod eich bod wedi methu’r cyfle i’w syfrdanu drwy ddangos cryfder theatrig a dramatig y cyfrwng.

Bydd y cwmni yn ymweld â Theatr Colwyn, Bae Colwyn ar y 24ain o Ebrill, yna i Aberystwyth, Pwllheli a Bangor tan Mai 6ed.

'Camp a Rhemp'

Y Cymro - 14/4/06

‘Carry On…’ o ddrama ydi ‘Camp a Rhemp’ cynhyrchiad diweddara Theatr Bara Caws. Rhyw hanner ffordd rhwng ‘Carry on Camping’ a ‘Carry on loving’ ydi’r sioe. Mwy o ‘Carry on the double entendres!’ sydd ‘ma mewn gwirionedd. Un jôc hir o gamddealltwriaeth a hynny rhwng dau gwpl priod mewn gwersyll pebyll a rheolwr hurt y gwersyll a bortreadir gan Wyn Bowen Harries.

Ar gychwyn y ddrama, cawn ein cyflwyno i’r pum cymeriad : Liz (Nia Williams) - dynes llnau sy’n briod â’r dyn llnau ffenestri Hiwi (Eilir Jones) ac sy’n gweithio yng nghartref y cwpl dosbarth canol Carol (Gwenno Elis Hodgkins) a Gwyn (Maldwyn John). Roedd yna ddwy ‘olygfa fer gynta’ fel prolog i’r ddrama, gyda’r bwriad o adeiladu’r ôl-stori am briodas Carol a Gwyn. Yn bersonol, byddwn i wedi hepgor y ddwy ‘olygfa yma gan geisio gweithio’r ‘ôl-stori’ a’r cefndir i mewn i gorff y ddrama. Byddai dadlennu’r cefndir wedi rhoi mwy o gig a dyfnder i’r ddrama, i dorri ar undonedd y camddealltwriaeth yn y camp.

Cafwyd perfformiadau comig cry’ gan Gwenno, Eilir a Maldwyn John - a nhw sy’n achub y ddrama drwy danio’r one-liners doniol dro ar ôl tro. Doedd cymeriadau Nia Williams na Wyn Bowen Harries ddim yn cydio cystal. Collais gretinedd yng nghymeriad y ddynes llnau wedi iddi ddechrau dyfynnu Groucho Marx yn yr ‘olygfa gyntaf! Dwi’n cofio cael fy swyno gan berfformiadau cry’ Nia Williams mewn cynyrchiadau fel ‘Un o’r Teulu’ gan Gwmni Theatr Gwynedd flynyddoedd yn ôl; dwn i’m os mai diffyg hyder ta gormod o actio teledu yn ‘Rownd a Rownd’ oedd yn peri iddi gael ei boddi weithia ynghanol y cynnwrf. Roedd Wyn Bowen Harries hefyd yn stryglo i greu cymeriad credadwy o’r rheolwr hurt oedd yn gorfod cynnal y camddealltwriaeth hyd syrffed. Bechod na chawsom y cyfle i brofi mwy o ochor drist y cymeriad yma.

Bwriad Theatr Bara Caws drwy gomisiynu a llwyfannu’r ddrama yma yw efelychu taith ddiweddar y cwmni efo’r ddrama ‘Ffernols Lwcus’ sef cyfieithiad o ddrama John Godber ‘Lucky Sods’. Mae sawl addasiad o waith Godber wedi’i bod yn llwyddianus iawn yng Nghymru dros y blynyddoedd - dramâu fel ‘Bownsars’ a ‘Paris’ a chryfder bob un o’r rheiny yw’r sgriptiau comedi cry’ sy’n gweithio ar sawl lefel a dyfnder y cymeriadau sy’n rhoi haen gredadwy i’r stori. Dyma’r dyfnder oedd ar goll yn sgript Tony Llewelyn.

Wedi gorffwys dros y Pasg, bydd y cwmni yn ymweld â’r Bala, Penygroes, Rhuthun, Llanrwst a Llangadfan weddill yr wythnos, cyn mentro i lawr am Ddyffryn Aeron a Chaerdydd wythnos nesaf.

Os am weld y meistr wrth waith, mae John Godber a Jane Thornton newydd orffen cyd-weithio ar ddrama newydd o’r enw ‘I Want That Hair’ sy’n cael ei lwyfannu gan gwmni Godber, Hull Truck. Hanes dwy ffrind - Heidi a Bex yw sail y ddrama, a’r ddwy yn meddwl bod gan y naill fel y llall ‘y bywyd perffaith’. Anhapusrwydd y ddwy sy’n eu gyrru i newid steil eu gwallt, gan obeithio y bydd hynny yn rhoi tro ar fyd - ond, tydi’r tro ddim bob tro yn plesio! Ynghanol eu taith genedlaethol, bydd y cwmni yn ymweld â Bangor ddydd Mercher nesaf, ac yna’r Drenewydd nos Iau, Aberhonddu nos Wener, Aberdaugleddau ar Ebrill 22ain a Llanelwedd ar y 29ain. Byddant hefyd yn ymweld â Harlech a Phontardawe ym mis Mai.

'Y Castell Coll' a 'Digon o'r Sioe'

Y CYMRO - 7/4/06

Byd y ddrama gerdd sy’n mynd â hi'r wythnos hon a dwy sioe gan ddau sefydliad sy’n meithrin doniau newydd yn y maes. Cwmnïau SBARC a Cofis Bach yng Nghaernarfon, ac Ysgol Glanaethwy. Sefydlwyd SBARC a Cofis Bach yn sgil agor y ganolfan gelf newydd Galeri - un yn meithrin doniau cerddorol a’r llall yn canolbwyntio mwy ar ddrama dan arweiniad yr actores Rhian Cadwaladr. Comisiynwyd Gareth Glyn ac Eleri Cwyfan i gyfansoddi’r sioe ‘Y Castell Coll’ ar eu cyfer, a chafwyd hanes beth ddigwyddodd pan ddiflannodd y castell o’r maes yng Nghaernarfon. Cafwyd cyflwyniad bywiog a lliwgar gan y cast i gyd, ac roedd eu brwdfrydedd yn chwa o awyr iach. Er gwaetha’r problemau technegol, fe ddaliodd pawb ati’n ddygn, ac roedd eu gwylio’n mwynhau’r profiad yn ychwanegu at lwyddiant y noson. Un sylw at dro nesa, bechod na chawsom weld y band - criw SBARC, oedd yn cyfeilio i’r cast. Roedd eu cyfraniad hwythau'r un mor werthfawr â’r gweddill.

Ysgol Glanaethwy wedyn yn ail-fyw rhai o sioeau cerdd y gorffennol drwy gyflwyno ‘Digon o’r Sioe’ yn Theatr Gwynedd. Roedd hon yn sioe werth bob ceiniog o bris y tocyn!. I gyfeiliant hudolus Huw Geraint Griffiths ar y piano, cafwyd gwledd o gân gan griw o 60 disgybl. Cawsom flas hefyd ar rai o’r darnau bydd yr ysgol yn ei ganu mewn gŵyl yn yr Eidal y penwythnos yma, a phob lwc iddynt! Clod yn wir i Gefin a Rhian am yr hyfforddi, ac am lunio sioe fydd yn aros yn y co’ unwaith eto. Uchafbwynt y noson i mi oedd clywed Emyr Gibson yn ail-berfformio’r gân ‘Hon yw y foment’ a enillodd iddo’r Wobr Gyntaf yn y Steddfod y llynedd. Does ryfedd felly bod cymaint o ddiddordeb yng nghystadlaethau’r ‘unawd allan o sioe gerdd’ yn ein heisteddfodau, a hir y pery hynny!

Gyda rhai o’n sioeau cerdd fwyaf llwyddiannus bellach yn gadael y West End ac yn teithio’r wlad, mae yna lawer iawn mwy o gyfle i’w gweld. Gwledd liwgar arall oedd ‘Beauty and the Beast’ a fu yn Llandudno a Rhyl yn ddiweddar, a ‘Miss Saigon’ a fu’n Ganolfan y Mileniwm yng Nghaerdydd. Cofiwch hefyd bod ‘Cats’ yn Theatr Gogledd Cymru, Llandudno ar hyn o bryd tan Ebrill 15fed. Ac i edrych ymlaen at weddill y flwyddyn, wel bydd dwy ddrama gerdd newydd yn teithio’n fuan - a’r ddwy yn seiliedig ar gyfresi teledu o’r 80au. ‘Rentaghost’ yn ymweld â Llandudno ar Fehefin 3ydd a newyddion da i ffans Victoria Wood, mae ‘Acorn Antiques’ yn cael ei ail-lwyfannu ddiwedd y flwyddyn. Tydi’r cast ar gyfer y daith heb ei gadarnhau eto, ond bues i’n ddigon ffodus i weld y fersiwn wreiddiol y llynedd gyda Julie Walters, Celia Imrie, Neil Morrissey a’r Cymro Gareth Bryn o Ddyffryn Clwyd. Sôn am chwerthin! I’r rhai sydd methu disgwyl tan hynny, ac yn dymuno cael dos go hegar o hiwmor, maen nhw newydd ryddhau DVD o’r sioe, ac mae honno bellach ar gael yn eich siopau lleol.

Cofiwch fod Llwyfan Gogledd Cymru yn eich gwahodd i’r ‘Theatr Freuddwydion’ yr wythnos hon yng Nghaernarfon, Caerdydd a’r Wyddgrug; ond mynd i brofi’r ‘Camp a Rhemp’ gan Theatr Bara Caws fydda i, sy’n gwersylla yn Amlwch, Dinbych, Llansannan a Bangor.

'at swim two boys' a 'Cymru Fach'

Colofn Y Cymro - 31.3.06

Fyddai wastad yn meddwl bod dramâu fel bysus - ‘run cynhyrchiad yn teithio am wythnosa’, ac yna’r cwbl efo’i gilydd! Bu’r wythnosa’ diwethaf yn brysur rhwng ein Theatr Genedlaethol a Llwyfan Gogledd Cymru, a da yw deall for y ddau gwmni yma eto’n brysur yn paratoi cynhyrchiada newydd. Daniel Evans yn cyfarwyddo ‘Esther’ gan Saunders Lewis i’r Theatr Genedlaethol, fydd yn agor yng Nghlwyd Theatr Cymru, Yr Wyddgrug ar Nos Iau, 20fed o Ebrill, ac Owen Arwyn yn gorffen ei daith fer gyda drama Aled Jones Williams - ‘Sundance’ heno - Nos Wener - yn Theatr Fach, Llangefni am 7.30yh. Wedi gweld y cynhyrchiad yma yn Steddfod Y Faenol y llynedd, gallaf ddweud mai dyma, i mi, yw un o uchafbwyntiau yn hanes y cwmni.

Llwyfan Gogledd Cymru wedyn yn ymarfer eu drama gerdd ‘Theatr Freuddwydion’ gan Dewi Rhys a Dyfrig Evans fydd yn agor yn y Galeri yng Nghaernarfon Nos Wener nesaf, Ebrill 7fed, a Theatr Bara Caws yn ymarfer ‘Camp a Rhemp’ gan Tony Llewelyn fydd yn agor yn Neuadd Dwyfor, Pwllheli nos Fawrth a Mercher nesaf, Ebrill 4ydd a’r 5ed, cyn mynd draw am Langefni, Amlwch a Dinbych ddiwedd yr wythnos.

Ond dawns sy’n cael fy sylw cyntaf yr wythnos hon gyda chynhyrchiad cwmni Earthfall o Gaerdydd, ‘At Swim Two Boys’ yn y Galeri yng Nghaernarfon. Ysbrydolwyd y gwaith gan nofel Jamie O’Neill o’r un enw, gyda Gwrthryfel y Pasg yn Iwerddon ym 1916 yn gefndir iddi. Heb fod yn gyfarwydd â’r nofel, na’r stori tu cefn iddi, teimlais fy hun ar goll braidd, ynghanol y dŵr! Gallwn werthfawrogi mai drama am ddau fachgen ifanc yn creu perthynas â’i gilydd oedd y nod, ond yn bersonol, collwyd cyfle i greu mwy o densiwn rhwng y ddau o’r cychwyn. Ar adegau, roedd yma adlais o stori’r ddau gowboi yn y ffilm ‘Brokeback Mountain’ - y cynefino, y caru sydyn, yna’r gwahanu a’r difaru efallai, cyn ail-gyfarfod â'i gilydd eto, hyd angau. Un o’r pethau sydd wastad yn fy swyno gyda dawns yw symudiadau ystwyth, diffwdan y dawnswyr. Symudiadau sy’n fy nghyfareddu cymaint, nes imi anghofio mai ‘gwylio dawns’ ydw’i, gan ymgolli yn y ‘ddrama’. Er cystal perfformiad Terry Michael a Stuart Bowden, doedd y ddau ‘gorff’ ddim yn asio’n dda, yn enwedig wrth efelychu symudiadau’r naill a’r llall, a dyna brif wendid y cynhyrchiad i mi. Wedi’r perfformiadau yng Nghaerdydd yr wythnos yma, bydd y cwmni yn mynd ar daith i Stuttgart, Den Haag, Zagreb a Llundain, cyn dychwelyd i Ganolfan y Celfyddydau Taliesin, Abertawe ar y 12fed o Fai.

I Harlech wedyn i ddal diwedd taith Sgript Cymru o ‘Cymru Fach’ gan Wiliam Owen Roberts. Ymateb cymysg fu i’r cynhyrchiad yma gyda’r mwyafrif unai yn ei charu neu ei chasáu. Ddaru’r cynhyrchiad ddim taro deuddeg i mi, a theimlais fod y sgript yn drymlwythog o sweips at sefydliadau a ‘gwerthoedd’ Cymreig, nes peri i rai golygfeydd swnio fel talpiau o nofel yn cael eu dyfynnu. Oherwydd y gormodedd o ‘eiriau, roedd y cast yn ei chael hi’n anodd cynnal y ddrama, a brwydrais innau yn fy nghretinedd o’r cymeriadau â’u sefyllfa.

Siom ddwbl felly. Yr wythnos nesaf, ymweliad â’r ‘Castell Coll’ yn nrama gerdd SBARC! a Chwmni Cofis Bach yn y Galeri, Caernarfon a chael ‘Digon o’r Sioe’ drwy ail fyw rhai o uchafbwyntiau’r blynyddoedd a fu gydag Ysgol Glanaethwy, yn Theatr Gwynedd, Bangor, Nos Sadwrn a Sul, Ebrill 1af a’r 2il am 7.30yh.

Cofio Mam

MAM

“Gwraig dda, fonheddig, o garedig rodiad,

A Mam wrth fodd y nefoedd ydoedd hon;”

Dyna ‘eiriau’r bardd Dewi Mai o Feirion, wedi marwolaeth nain – Marnine Gray McNaughton yn saith ar hugain oed. Bu farw o’r clefyd erchyll TB – chwe mis wedi geni Mam ar y 10fed o Awst 1932 ym mwthyn Penlan, Cwm Penmachno.

Roedd mam, fel nain, yn fonheddig, yn garedig, yn gerddorol, yn weithgar, ac yn barod i frwydro o’r diwrnod cyntaf.

Evan John Jones oedd ei thad, neu ‘Jôs Bwtshiar’ i bobol Cwm Penmachno, ac os etifeddodd mam unrhywbeth ganddo, dal ei thafod allan rhwng ei dannedd wrth weithio oedd hynny!

Chafodd hi byth gyfle i adnabod ei mam. Oherwydd effaith y clefyd, treuliodd bum mlynedd cyntaf ei hoes yn Ysbyty Llangwyfan. Pan ddaeth hi allan o’r ysbyty ar y 12fed o Fai 1937, fe gafodd ei magu, ac yn ddiweddarach ei mabwysiadu gan Jane Dow (chwaer ei mam) ac Owen Pierce. Collodd Elizabeth May ei ‘Jones’ felly, ac fe ddaeth hi’n Elizabeth May ‘Pierce’ a symud i fyw i Dan y Clogwyn ger yr Wybrnant. Yn fuan wedyn, collodd yr Elizabeth hefyd, a daeth pawb i’w nabod fel ‘Betty’.

Wedi marwolaeth ei thad maeth Owen Pierce, symudodd Jane Dow (neu Anti Jin) i Dy Capel Cyfyng, i lawr y dyffryn o’r Wybrnant, ble y bu’n gweithio fel cogyddes yn yr ysgol. Pan roedd mam yn un-ar-hugain, aeth i weithio i Westy’r Gwydr yn Metws y Coed am tua pedair blynedd ar ddeg. Bu hefyd yn gweithio yng Ngwesty’r Glan Aber,Waterloo ac yng Nghaffi Buckley’s, Bae Colwyn, wedi iddi brynu ei char cyntaf – Morris Minor o Cricieth!

Wedyn un prynhawn o Haf, wrth groesi Pont Llanrwst, bu iddi gyfarfod â bachgen tal pryd tywyll, oedd newydd orffen yn y Welsh Guards! Wedi gwarant o Sheri neu ddau yng Ngwesty’r Eryrod, ble yr oedd o’n gweithio ar y pryd, fe syrthiodd y ddau mewn cariad, a daeth Harri Griffiths yn gymar iddi am gyfnod o 33 o flynyddoedd.

Wedi rhoi genedigaeth i Peter ac i minnau, Parhau i weithio wnaeth mam, gan ddechrau gofalu am henoed yn y pentref gan gynnig ‘home help’ iddynt. Roedd hi wrth ei bodd yn cael helpu pawb a phopeth, ac arweiniodd hyn at gyfnodau maith yn gweithio mewn cartrefi preswyl yn Llanrwst ac yn ddiweddarach ym Mryn Blodau, Llan Ffestiniog.

Hyd yn oed wedi ymddeol o’i gwaith, fedra mam ddim bod yn segur. Roedd yn rhaid iddi ‘gadw’i fynd tra medar hi’. Doedd hi’m munud yn llonnydd! Os nad oedd gwaith ty yn galw, yna roedd yr ardd angen ei chwynu neu gacen angen ei goginio neu gi angen ei gerdded!

O Steddfod i Garnifal neu Sioe Flodau, roedd mam yno – llenwi’r car â chacennau, a phicls, a jams a llysiau, a dod adre â llond llaw o Wobrau cyntaf am y cynnyrch. Roedd rhaid i bawb a alwai yn y ty drio rhyw gacen wahanol o fanana i garrot i geiros! Heb sôn am y ‘meat loafs’ a’r marmalêds! Does ryfedd fod golwg iach wastad ar y teulu!

Yn yr ardd yr oedd hi hapusa. Os oedd gan unrhyw un ‘green fingers’ – mam oedd honno. Roedd hi’n cytuno gant y cant â Prince Charles – ac yn siarad gyda’i blodau bob dydd!!

Ond fe ddaeth na gwmwl mawr dros y teulu yn fuan wedyn, ac roedd colli dad ym mis Medi 2002 yn ergyd fawr i mam. Fuodd hi ddim ‘run fath wedi hynny.

Wedi’r hindda, fe ddaeth yr haul – 7 pwys a 13 owns ohono i fod yn union, ar y pedwerydd ar hugain o ‘Orffennaf 2004! Fe gyrhaeddodd Harri Gwyn, ac fe wireddwyd ei breuddwyd i gael bod yn nain. Sylwodd neb bod na gwmwl arall erbyn hyn yn cuddio’r haul ym Mhentrefelin. Er gwaetha’r llawennydd, gwaniodd ei hiechyd, ac fel yn ei blynyddoedd cynnar, treuliodd fisoedd lawer mewn ysbytai.

Brwydrodd yn dawel, ond wrth i’w hiechyd waelu, at dad roedd hi am gael mynd.

Un frwydr hir fu ei bywyd byr, ac mi frwydrodd i’r eiliad olaf. Bu farw am ugain munud wedi naw nos Fawrth, Hydref 18fed - union i’r un funud ag y bu dad farw dair blynedd ynghynt. Anghygoel i gredu, ond credadwy iawn yn achos mam. Fe enillodd hi’r frwydr yn y diwedd a dangos bod mistar ar mistar mostyn! Allwn i’m llai na’i hedmygu am yr ugain munud olaf – anghofiai fyth mo hynny.

Anghofia ni fel teulu mohoni ‘chwaith. Yn fam o fil, yn chwaer gariadus, yn gyfneither ffyddlon a dibynadwy, yn ffrind triw a gweithgar ac yn fwy na dim iddi hi, yn nain i Harri Gwyn..

Diolch mam a nain am bob dim. Am dy gariad a’th waith caled dros y blynyddoedd i’n cadw ac am adael inni wneud fel y mynnom heb unwaith weld bai. Am ein cefnogi a’n dysgu sut i barchu a helpu pawb bob amser. Am fod yno inni ddydd a nos. Diolch hefyd gan Lucky a Nel, am ofalu amdanynt mor annwyl, ac am fod yn ffrind da i nifer fawr dros y blynyddoedd.

Ac fel yn hanes ei mam flynyddoedd ynghynt :

“Daeth hoff gym’dogion yno’n dystion distaw

O ‘stormus alar teulu’r gu ei gwedd.

Ond “IESU’R MEDDYG DA” fu’r olaf alaw

A ganai’r Fam a aeth i gynnar fedd.”

'Mwnci Nel'

Golwg : MWNCI NEL

Peth sobor ‘di gweld dyn yn ei oed a’i amser yn gwisgo siwt mwnci! Ond os rhowch chi bâr o glustiau gwirion a chynffon i’r actor Dewi Rhys, a’i gloi mewn cell ar lwyfan yng nghlwb chwaraeon Pwllheli - dyma wledd o gomedi yn sioe glybiau diweddara Bara Caws - ‘Mwnci Nel’!

Yr un ‘di’r cynhwysion eto ‘lenni. O’r rhyw i’r rhegi, y rhych a’r rhechu (heb anghofio Arfon Wyn y pwsi wrth gwrs!). Ychwanegwch at hynny ‘chydig o jôcs am Robin Lewis, Parti Cymerau a’r anfarwol ‘Simone o’r Glyn’ a fedrwch chi’m methu cael cant o bobl o Ben Llŷn i chwerthin!

A sôn am chwerthin, mae’n braf gallu dweud y gwnewch chi chwerthin a hynny oherwydd cryfder y sgript a’r cymeriadu comig. Gwesty Cymru ‘di’r lleoliad, a hynny ar drothwy wythnos yr Eisteddfod. Mae petha’n edrych yn ddu iawn i Nel (Mair Tomos Ifans), perchennog y gwesty a’i meibion Maldwyn a Wil Mwnc (Dyfrig Evans), wrth i’r dyledion gynyddu a’r gwesty dawelu. Yr unig gysur ym mywyd Nel bellach yw’r mwnci - Mwnci Nel!. Ond daw dau ddieithryn yno, yn sgil ymweliad yr eisteddfod, a buan iawn y gwelir pethau’n mynd o ddrwg i waeth!. Frazer Caines yw Caleb y dysgwr sy’n fwy camp na Bytlins, a’i gymar cofiadwy Tracey o fferm Clitor Isa (Tammi Gwyn).

Yn aml yn y gorffennol, mae’r sioeau yma wedi dioddef o ddiffyg stori, gyda’r actorion yn or- ddibynnol ar y rhegfeydd a gwawdio’r gynulleidfa er mwyn codi gwên. Ond mae ‘Mwnci Nel’ yn llwyddo i godi uwchlaw hynny, ac mae digrifwch Derec Tomos i’w weld a’i glywed. Roedd hi hefyd yn braf i weld y cast yn aros yn eu cymeriad (ar y cyfan) heb orfod newid i bortreadu llu o gameos eraill - hyn eto yn brawf o lwyddiant y sgript.

Fedrwch chi’m peidio rhyfeddu at allu’r pum actor yma i gynnal marathon o sioe, a hynny dan gyfarwyddyd Tony Llewelyn. Canmoliaeth hefyd i’r tîm dygn o dechnegwyr sy’n hen lawia erbyn hyn ar greu slicrwydd a llyfnder lliwgar sy’n rhan annatod o sioeau Bara Caws. Ychwanegwch at hyn ganeuon gwreiddiol gan Dyfrig Evans, sawl peint o gwrw, mwy o jôcs am S4C, Radio Cymru a bananas a fyddwch chi’n chwerthin mewn dim!

Fydd hi ddim at ddant pawb yn sicr, ond mae’n werth mynd ddim ond i weld os oes sôn amdanoch chi yng Ngwesty Cymru! I’r rhai sy’n hen gyfarwydd â sioeau Bara Caws, chewch chi mo’ch siomi. I’r rhai sydd ddim, anghofiwch Sw Gaer - ewch a banana i fwnci Nel, a chewch chithau mo’ch siomi chwaith!!