'Nutcracker!' ac Edrych Mlaen...

Y Cymro – 18/4/08

Wythnos o gyd-ddigwyddiadau fu hi’r wythnos hon. Wythnos ryfedd yn hynny o beth, ond wythnos addas i mi fwrw golwg ar yr arlwy sy’n ein haros dros yr wythnosau nesaf.

Y cyd-ddigwyddiad cyntaf oedd imi dderbyn gwybodaeth drwy’r post am rai o’r cynyrchiadadau fydd i’w gweld yn yr ŵyl Ryngwladol yng Nghaeredin eleni. Ymysg yr arlwy flynyddol o gerddoriaeth clasurol, opera a ballet, mae’r ŵyl hefyd yn cynnwys ambell i gynhyrchiad theatrig. Cyn mynd i sôn yn fanylach am rheiny, y prif beth dynnodd fy sylw oedd y newyddion am gynhyrchiad newydd y coreograffydd Matthew Bourne, sef ei addasiad o waith Oscar Wilde, ‘Dorian Gray’. Unwaith eto, bydd Bourne yn cyd-weithio efo’r cynllunydd setiau Lez Brotherston a’r cyfansoddwr Terry Davies. Bydd y cyfan i’w weld yn y Kings Theatre rhwng yr 22ain a’r 30ain o Awst.

Rai dyddiau yn ddiweddarach, derbyniais wahoddiad i ail-weld cynhyrchiad Matthew Bourne o’r ‘Nutcracker!’, sy’n cael ei lwyfannu yng Nghanolfan y Mileniwm yng Nghaerdydd yr wythnos hon. Falle i’r rhai craff ohonoch gofio imi ganmol y sioe hon i’r cymylau ychydig cyn y Nadolig dwethaf, wedi imi ei weld yn Sadler’s Wells. Ei addasiad unigryw, lliwgar a llawen o fale enwog Tchaikovsky ydi’r gwaith, ac unwaith eto, cefais fy swyno’n llwyr. Mynd â ni i gartref plant amddifad llwm o gyfnod Fictorianaidd mae’r stori, a di-liw yw byd y plant ar drothwy’r Nadolig, a pherchnogion y cartref ‘Dr Dross’ (Scott Ambler) a’i Fetron o wraig (Mami Tomotani) yn trin y plant yn frwnt. Yn eu mysg, mae’r ferch fach ‘Clara’ (Hannah Vassallo) sy’n cael ei cham-drin gan blant teulu’r Dross ‘Sugar’ (Michela Meazza) a ‘Fritz’ (Drew McOnie). Ond buan iawn y daw tro ar fyd wrth iddi dderbyn anrheg Nadolig sef milwr o ‘Nutcracker’ (Alan Vincent) sy’n dod yn fyw liw nos, ac yn denu ‘Carla’ i fyd lliwgar o felysion. Ynghanol y lliw a’r llawenydd, fe gawn ninnau ein cyflwyno i’r melysion amrywiol - o’r hymbyg o heddwas (Adam Galbraith), y lodesi Liquorice Allsorts (Pia Driver, Dominic North, Irad Timberlake), y Gobstoppers gwrywaidd (Paul Smethurst, Luke Murphy, Matthew Williams) a’r merched Marshmallow (Victoria S Rogers, Carrie Johnson, Gemma Payne, Maryam Pourian, Chloe Wilkinson).

Braf gweld nad oedd y sioe heb ddioddef o gael ei theithio, a chynulleidfa Caerdydd yn cael yr un mwynhad â Sadler’s Wells. Yr unig anfantais oedd absenoldeb y gerddorfa roddodd wefr ychwanegol imi yn Llundain. Costau teithio sy’n gyfrifol am hyn, a phrinder nawdd y cwmni. Cwta £200,000 mae’r cwmni yn ei dderbyn yn ôl Bourne ar ddiwedd y sioe, o gymharu â thua £7 miliwn y flwyddyn i Gwmni’r Bale Cenedlaethol! Annogodd y gynulleidfa oedd wedi aros ar ddiwedd y sioe i’r sesiwn hawl i holi, i anfon llythyrau i Gyngor y Celfyddydau i newid hyn. Amen i hynny ddweda i!

Mae’r ‘Nutcracker!’ yng Nghaerdydd tan Nos Sadwrn, Ebrill 19. Mwy o fanylion ar www.wmc.org.uk

Parhau i bori yn rhaglen yr ŵyl yng Nghaeredin wnes i, a sylwi ar gynhyrchiad newydd Theatr Genedlaethol yr Alban sef ‘365 – One Night to Learn a Lifetime’ gan David Harrower. Dyma gynhyrchiad unigryw a chwbl wreiddiol wedi’i gyfarwyddo gan Arweinydd Artistig y Cwmni Vicky Featherstone yn dilyn hynt a helynt criw o bobol ifanc wrth iddynt adael eu cartrefi gofal, a cheisio canfod eu cwys yn y byd sydd ohoni. Gyda dros 70,000 o filoedd o blant mewn gofal ym Mhrydain y dyddiau yma, dyma’n sicr gynhyrchiad cyfoes, cyfredol a phwerus iawn. Bydd y cynhyrchiad yma i’w weld yn y Playhouse yng Nghaeredin rhwng 22ain a’r 25ain o Awst.

Ac yna at ein Theatr Genedlaethol ninnau yma’n Nghymru. Cwmni sy’n dal i rygnu ‘mlaen, yn ei phumed blwyddyn, a sydd dal heb danio fy nychymyg na’m mrwdfrydedd. Yr un capden sydd wrth y llyw, a does na fawr o newid wedi bod yn y criw chwaith. Gwaed newydd sydd angen, a gweledigaeth glir.

Rai wythnosau yn ôl, cyhoeddwyd cast eu cynhyrchiad diweddaraf sef ‘cynhyrchiad cyfoes o ddrama hanesyddol enwocaf Saunders Lewis’ - ‘Siwan’. Er i’r ‘Cymro’ gyhoeddi stori rai wythnosau yn ôl mai Ffion Dafis fydd y ‘fa dame’ Siwan, lluniau Lisa Jên Brown sydd ar yr holl ddeunydd marchnata (gan gynnwys y wefan!) Meddyliais am funud bod y cwmni wedi gofyn i Gareth Miles wneud addasiad arall iddynt, a bod yntau wedi mynd ati i ail-enwi’r ddrama yn ‘Alys’! Mae gennai ffydd mawr yn Ffion, ac mi grybwyllais rai misoedd yn ôl, wedi gweld cynhyrchiad Llwyfan Gogledd Cymru o ‘Branwen’ y dylid rhoi’r cyfle i Ffion fynd i’r afael ag un o’r cewri theatrig Cymreig. O ran gweddill y cast, Rhys ap Hywel fydd â’r dasg o ‘ddeffro’r pethau sy’n ddychryn iddi’ yng nghymeriad Gwilym Brewys, a Dyfan Roberts fydd Llywelyn. Castio diddorol unwaith eto, meddyliais... Ddwedai ddim mwy ar hyn o bryd!

Bydd y daith yn cychwyn yn Theatr Gwynedd, Bangor, 7–10 Mai, 2008, cyn mynd ymlaen i Ganolfan Gelfyddydau Aberystwyth, Theatr Sherman, Caerdydd, Riverside Studios, Hammersmith, Llundain, Clwyd Theatr Cymru, Yr Wyddgrug, Canolfan Gelfyddydau Taliesin, Abertawe, Theatr Lyric, Caerfyrddin a Theatr Mwldan, Aberteifi. Mwy o fanylion ar www.theatr.com

'Wedding Day at the Cro-Magnons'

Y Cymro – 11/4/08

‘Wedding Day at the Cro-Magnons’, Theatr Soho, **

Mwya’n y byd o ddramâu dwi’n eu gweld, y mwya’ tebyg i’w gilydd ydi’r cyfan! Mae’n brofiad od. Eistedd yn y theatr, a dechrau amau fy hun... ydw’i wedi gweld y ddrama yma o’r blaen? Pam bod hi mor gyfarwydd? Mae’n fwy o siom, pan fo hynny yn yr un theatr ag y weles i’r ddrama wreiddiol, a hynny gwta flwyddyn ynghynt!

Dwi’n cofio canmol drama gyntaf Hassan Abdulrazzak, ‘Baghdad Wedding’ i’r cymyla. Drama wedi’i osod yn Irac, yn adrodd hanes trasiedi un teulu, ar ddiwrnod priodas y mab. Yng ngeiriau’r ddrama : ‘Yn Irac, tydi priodas ddim yn briodas heb fod gynnau’n cael eu tanio. Fel ym Mhrydain, tydi priodas ddim yn briodas heb i rywun chwydu neu geisio cysgu efo un o’r morynion!’. Mawredd y ddrama oedd portreadu bywyd bob dydd trigolion y ddinas, er gwaetha’r ffrwydradau a’r rhyfela. Cynhyrchiad Cwmni Theatr Soho oedd y ddrama, sef ail-gynhyrchiad i’r arweinydd artistig Lisa Goldman.

A dyma ddod at eu cyd-gynhyrchiad diweddara, sef ‘Wedding Day at the Cro-Magnons’ sef cyfieithiad Shelley Tepperman o waith Wajdi Mouawad. Lebanon yw lleoliad y briodas yma, ac ymunwn â theulu’r briodferch ar fore’r briodas, wrth i bopeth fynd o’i le. Eto, yng ngeiriau’r ddrama, ‘mae 'na brif gwrs sy’n gwrthod marw, priodferch sy’n methu aros yn effro a’r mater bychan bod y priodfab ar goll’. Yr hyn sy’n gneud y ddrama yma’n wahanol yw’r ffaith mai comedi tywyll sydd ma, ac fe gyfarwyddodd Patricia Benecke y gwaith i odro’r eitha’ allan o bob diferyn o gomedi.

Ar gychwyn y ddrama, mae’r fam ffwdanus ‘Nazha’ (Beverley Klein) yn pryderu am safon y bwyd sydd ar gael yn y tŷ ar gyfer y brecwast priodasol tra bod ei mab plentyniadd ‘Neel’ (Mark Field) yn ceisio plicio tatws meddal ar gyfer y wledd. Daw cymydog lleol ‘Souhayla’ (Karina Fernandez) i’w cynorthwyo, ac yn wir i’w hachub, drwy gyfrannu amrywiol brydau i’r wledd. Dim ond llais y briodferch ‘Nelly’ (Celia Meiras) a glywir o’r ystafell molchi gerllaw, gyda’r eglurhad ei bod hi’n syrthio i gysgu ar ddim y dyddiau yma. Dim ond gyda’r ail-adrodd parhaol o’r cwestiynau ‘Pryd da ni’n mynd i Berdawnay?’ ac ‘Ai Dydd Gwener da ni’n mynd i Berdawnay?’ y mae rhywun yn dechrau amau bod rhywbeth mawr yn bod. Wrth i’r tad, ‘Neyif’ (Patrick Driver) gyrraedd, yn llusgo dafad sy’n gwrthod marw ar gyfer y wledd, fe dry’r cyfan yn ffars lwyr, wrth i’r gwaed ddechrau tasgu, yn ei ymdrech i ladd yr anifail.

A bod yn hollol onest, erbyn hyn, roeddwn i wedi dechrau laru, a roedd yna sawl rheswm da iawn dros hynny. Doedd yr actio ddim yn ddigon da i gynnal y ffars roedd y cyfarwyddwr yn ceisio’i greu, a doeddwn innau ddim cweit yn siŵr os mai ffars oedd hon i fod! Roedd yna rywbeth telynegol yn arddull y ddrama, yn enwedig yn yr ail a’r drydedd act wrth i’r teulu eistedd o amgylch y bwrdd yn disgwyl am y priodfab. Adleisiau sicr o ‘Wrth aros Godot’, ond roedd ymddangosiad y briodferch yn ei gwisg-wen a’i diffyg ofn o’r ffrwydradau sy’n drac sain barhaol drwy’r ddrama, yn fy argyhoeddi fod yna dro yng nghynffon y ddrama. Tro fyddai’n codi’r ‘ffars’ roedd y cyfarwyddwr wedi’i greu i dir llawer iawn uwch.

A dyna a gafwyd yn fy nhyb i. Wnâi ddim ymhelaethu rhag chwalu’r ddrama i’r rhai digon dewr i fentro ei gweld! Ond oherwydd y tro, fe ddylai’r ddrama fod wedi’i chyfarwyddo yn hollol wahanol. Roedd angen i’r set fod yn llai naturiolaidd, ac er bod yna olion ffrwydrad yn un o’r muriau, roedd gweddill y fflat moethus yn rhy berffaith. Doedd y trac sain cwbl hollol bwysig yn fy marn i, a’i ffrwydradau penodol parhaol ddim yn ddigon eglur, na dramatig, a’r cyfan yn dod o un ffynhonnell yn hytrach na defnyddio’r ‘stereo’ trawiadol sydd ar gael y dyddiau yma.

Prif wendid y ddrama, yn anffodus i’r awdur, oedd y cynhyrchiad yma ohoni, ac mae hynny’n bechod ac yn golled fawr i gynulleidfaoedd Llundain. Mae’n debyg bod y ddrama wreiddiol o dan ei theitl ‘Journée de noces chez les Cro-Magnons’ a’r cynhyrchiad gwreiddiol o’r cyfieithiad ohoni wedi bod yn llawer mwy llwyddiannus.

Mae’r ‘Wedding Day at the Cro-Magnons’ i’w weld yn Theatr Soho tan Ebrill 19eg. Mwy o wybodaeth ar www.sohotheatre.com

'Frankenstein'

Y Cymro – 4/4/08

‘Frankenstein’, Theatr Cochrane ****

Tydio’n rhyfedd fel y gall gweledigaeth a dehongliad un cyfarwyddwr liwio barn cynulleidfa gyfan. Dyna’r profiad pleserus gefais yr wythnos hon o weld cynhyrchiad Theatr Gerddorol Ieuenctid Prydain o nofel enwog Mary Shelley, ‘Frankenstein’. Wedi blynyddoedd o ddychmygu’r anghenfil o greadigaeth a greodd y gwyddonydd Victor Frankenstein (Harry Lockyear) i fod yn llwyd-wyrdd, yn dal, yn hyll gyda bolltau ar ei wddf, roedd gweld ‘yr angylaidd’ lanc ifanc, golygus, penfelyn (Matt Brinkler) yn dod yn fyw o dan y blancedi gwaedlyd yn brofiad newydd. Penderfyniad y cyfarwyddwr a chyd-awdur y ddrama gerdd, Nick Stimson, oedd i gastio llanc ifanc golygus yn y rhan, gan newid y ddelwedd arferol o’r anghenfil.

Bwriad ‘Victor’ yn y nofel wreiddiol oedd i greu anghenfil prydferth, ond pan ddeffrodd y corff, mae’n ffieiddio ato. Yn ôl Shelley, roedd gan yr anghenfil ‘lygaid dyfriog melyn, croen tryloyw, irisau tywyll, gwallt du hir a thua wyth troedfedd o uchder’. Dyma mewn gwirionedd sy’n troi’r cariad tuag at ei greadigaeth yn atgas, ac sy’n arwain yr anghenfil i ddechrau lladd aelodau o deulu Frankenstein, sy’n arwain at y drasiedi.

Mae’r stori yn y nofel yn cychwyn ymhell o labordy Victor Frankenstein, ond yn hytrach ar gwch y Capden Robert Walton (Jos Slovick) i’r Gogledd o Gylch yr Artic. Yno, mae’n dod wyneb yn wyneb â ‘Victor Frankenstein’ sy’n wedi ymlâdd ac yn agos at farwolaeth, yn sgil hela’r anghenfil hyd eitha’r byd. Wedi ei achub o’r eira, mae ‘Victor’ yn dechrau adrodd y stori wrth y Capden, a hynny sy’n rhoi ffrâm i’r cyfan. Dyma’r hyn a geisiodd yr addasiad llwyfan ei gyflawni hefyd, trwy gael y cymeriad ‘Margaret’ (Tracey Mair) sef chwaer y Cadpen, i adrodd pytiau o lythyrau ei brawd drwy gydol y sioe. Heb unrhyw fath o awgrym gweledol o dranc ‘Victor’ yn yr eira ar ddiwedd y stori, i gyd fynd â’r geiriau, doedd y llythyrau ddim yn gneud llawer o synnwyr. Byddai cynnwys rhagflas o’r diwedd ar y dechrau wedi clymu’r cyfan yn llawer mwy taclus.

Yn union wedi’r llythyr cyntaf, aethpwyd â ni yn syth i Geneva yn 1813 a thrigolion y ddinas yn llwyd eu gwedd, yn dlawd ac yn greulon wrth ei gilydd. Yr unig fath o adloniant i’w diddanu oedd i wneud hwyl am ben creaduriaid llai ffodus na nhw’u hunain. Cyfleuwyd hyn drwy olygfa liwgar y ‘freak show’ oedd yn cael ei gyflwyno gan y ‘Bonheddwr Charbonneau’ (Peter Coleman) a’i wraig bengoch liwgar y ‘Fadame Charbonneau’ (Orlagh Mulholland). Ymysg yr arlwy yn eu syrcas salw roedd y bachgen a anwyd efo coesau llyffant (Myles Marshall), y ddwy-efaill oedd yn sownd yn ei gilydd (Katy Carter a Lauren Hember), y bachgen a’i wyneb gwaedlyd (Josh Byfield), y ferch ddi-freichiau neu’r ‘armless wonder’ (Natalie Mair), y ferch brydferth a drodd yn anghenfil (Rachel Savage) a’r ferch ddi-deimlad ‘Elizabeth’ (Lizzie Karani) sy’n cael ei mabwysiadu gan deulu’r Frankenstein yn sgil yr olygfa. Y hi sy’n dod yn wraig i ‘Victor’ ymhen rhai blynyddoedd, ac sy’n ceisio gwneud iddo edifarhau am greu'r fath anghenfil.

Angerdd, gallu lleisiol a brwdfrydedd pob un o’r 35 yn y cast oedd allwedd llwyddiant y cynhyrchiad. I gyfeiliant cerddoriaeth swynol a chanadwy Jimmy Jewell a choreograffi celfydd Claire Russ a barodd i’r cyfan lifo o un olygfa i’r llall mor gelfydd a di-ffws, cafwyd golygfeydd hynod o gofiadwy ac emosiynol. Roedd cynllun gwisgoedd Minna-Gibbs Nicholls yn gweddu i’r dim i’r cyfanwaith, a llwyddodd y cynhyrchiad i’m denu’n llwyr i mewn i stori drasig hon am beryglon ceisio perffeithrwydd ar draul cariad, teulu a chyfeillion.

Bydd sawl golygfa yn aros yn y cof, yn enwedig felly'r ‘Charbonneaus’ gyda’r ddau actor ifanc yma o Ogledd Iwerddon yn barod i gamu ar lwyfan ‘Les Miserables’ i bortreadu’r bonheddwr a’r fonesig ‘Thenardie’ yn y gân ‘Master of the House’. Roedd portread addfwyn a chynnil Matt Brinkler o’r anghenfil a Lizzie Karrani fel y ferch ddi-deimlad ‘Elizabeth’ hefyd yn hynod o gofiadwy, a bydd ei llais yn sicr i’w glywed ar lwyfannau’r West End ymhen dim amser. Felly hefyd gyda’r ferch bymtheg oed Jodie Spencer a’i phortread emosiynol a dirdynnol, yn fy marn i, o fam fregus Frankenstein sy’n marw cyn i’r anghenfil ddod yn fyw. Gwych iawn yn wir.

Hawdd credu mai dyma hufen y wlad sy’n ennill eu lle yn flynyddol fel rhan o brosiectau’r Theatr Gerddorol Ieuenctid neu’r YMT. Er bod yna gynrychiolaeth o’r Alban a’r Iwerddon, doedd neb o Gymru ymysg y cast y tro hwn. Roedd hynny yn bechod mawr, gan fod yma gyfle rhagorol i fod yn rhan o gynllun llwyddiannus a chael y cyfle i droedio llwyfan y West End mor ifanc â phymtheg oed.

Am fwy o fanylion am YMT, gweler www.ymtuk.org

'Plague Over England'

Y Cymro – 28/03/08

‘Plague Over England’, Finborough, ****

Dwi di canmol cragen gwerthfawr theatr Finborough sawl gwaith yn y gorffennol, a dyma gyfle unwaith eto i fentro dringo’r grisiau cul i gyrraedd y theatr-uwchben-y-bar gwerthfawr yma, ar gyfer perl o ddrama arall. Yr adolgydd a’r beirniad theatr Nicholas de Jongh ydi awdur y ddrama, ac a gyfaddefodd mewn cyfweliad diweddar ei fod yn hynod o bryderus am ymateb ei gyd-feirniaid i’w ddrama gyntaf. Mae ‘na hen ddihareb hefyd y clywais amdani yn dra diweddar, sy’n disgrifio adolgydd theatr fel ‘un sy’n gwybod yn iawn sut i gyrraedd pen y daith, ond heb y gallu i ‘yrru’r car!’. Wel, mae’n bleser gen i ddatgan fod drama De Jongh yn brawf sicr o allu’r adolygydd ‘milain a chas’ gan lawer yma, i ‘’yrru unrhyw gar’, ond bod y siwrne efallai, rhyw hanner awr rhy hir.

Hanes yr actor byd enwog Syr John Gielgud yn cael ei ddal, o dan amgylchiadau amheus, mewn toiled cyhoeddus yn Chelsea ydi hanfod stori’r ddrama ‘Plague Over England’ . Trwy gyfres o olygfeydd sy’n gosod naws y Pumdegau i’r dim ar y dechrau, a’r straen oedd ar y gymuned hoyw i guddio’i rhywioldeb, a thrwy hynny, i geisio pleser corfforol mewn mannau cyhoeddus, mae’r ddrama yn gofnod gwerthfawr o gyfnod lliwgar, ond pryderus i sawl gŵr ifanc.

1953 oedd y flwyddyn, a Syr John (Jasper Britton) yn actor adnabyddus a llwyddianus iawn ar lwyfannau Llundain. Ym mis Mehefin y flwyddyn honno, cafodd ei urddo yn farchog, ac yna gwta bedwar mis yn ddiweddarach, ar yr 21ain o Hydref, cafodd ei hudo neu ei wahodd gan blismon ifanc golygus ‘Terry Fordham’ (Leon Ockenden) i ‘ddeisyfu act wrywgydiol mewn man cyhoeddus’. Yn dilyn ei arestio, ceisiodd gadw’r cyfan yn dawel, ac allan o sylw’r cyhoedd. Ymddangosodd yn y Llys y bore canlynol, gan dderbyn dirwy o £10. Ond buan aeth y stori ar led, ac fe ymddangosodd y stori yn holl papurau Llundain.

Drwy gyfres o olygfeydd efo’i gyd-actor a’i gyfaill ar y pryd ‘Y Fonesig Sybil Thorndike’ (Nichola McAuliffe) ynghyd a’i gyfaill a’i gyd-adolygydd hoyw ‘Chiltern Moncrieffe’ (John Warnaby) fe welwn effaith y digwyddiad ar hyder a chymeriad yr actor, ei bryder dros ei ffolineb, ac ei ystyriaeth dros ildio ei ddyrchafiad o’i urddo.

Mantais gwahodd cynllunydd parhaol y Finborough sef Alex Marker i gynllunio’r set ydi ei wybodaeth helaeth am bob modfedd o’r gofod bychan ond dedwydd yma. Gyda dim ond lle i gwta 50 o seddau, gwnaed defnydd gwyrthiol o’r ystafell, a llwyddodd i fynd â ni o theatr i theatr, o’r toiled cyhoeddus a’i wrinal Fictorianaidd i swyddfa’r heddlu, ac yna’r llys, drwy ddefnyddio dim ond cyfres o fflatiau ar fracedi gwahanol oedd yn agor a chau. Rhoddwyd propiau ymhob man posib o’r gofod, a alluogodd y cyfarwyddwr Tamara Harvey i ddefnyddio pob twll a chornel o’r theatr i ddweud y stori.

Un olygfa hynod o gofiadwy oedd pan gamodd Syr John ar y llwyfan am y tro cyntaf wedi’r achos, a hynny yn Llundain. Roedd arno gymaint o ofn a chywilydd am yr hyn oedd wedi digwydd, ac yn poeni am golli ei enw da. Ond wrth i’r actor gerdded allan am brif fynedfa’r Finborough, i gyfeiliant gweddill y ddrama tra’n disgwyl am ei giw, daeth fflyd o olau drwy’r drws gydag effeithiau sain priodol, ac yna’r gymeradwyaeth fyddarol am rai munudau a brofodd iddo fod bob aelod o’r gynulleidfa yn falch o’i weld, ac am ganmol ei ddewrder.

Asgwrn cefn y cynhyrchiad oedd portread cofiadwy a chaboledig Jasper Britton fel Gielgud a Nichola McAuliffe fel ‘Y Fonesig Sybil Thorndike’ a cheidwad y bar preifat ‘Vera Dromgoole’. Roedd pob aelod o’r cast o ddeg actor yn hynod o brofiadol, ac fe gafwyd chwip o berfformiad gan bob un, a hynny o dan amgylchiadau cyfyng a rhwystredig. Clywais a deallais bob un gair o enau’r actorion, a chredais ym mhortread o’r cymeriadau.

Llwyddodd De Jongh i gyfoethogi ei sgript â dywediadau ffraeth Gielgud a’i hiwmor sych, ac eto i gyffwrdd â’r unigrwydd, y tristwch a’i ansicrwydd oedd yn gymaint ran o’i gymeriad. Ceisiwyd cyfiawnhau pam bod rhaid i sawl gŵr ifanc (a hŷn), fel Gielgud gael eu gorfodi i geisio pleser o dan y fath amgylchiadau, a’r frwydr greulon ac anodd a wynebai’r gymuned hoyw i geisio goddefgarwch ac i newid y Ddeddf.

Er bod y ddrama bellach wedi dod i ben, ac yn sgil gwerthu pob tocyn drwy gydol ei chyfnod yn y Finborough, synnwn i ddim na welwn ni gynhyrchiad llawn ohoni ar lwyfan ehangach cyn bo hir. Mwy o fanylion am y Finborough ar www.finboroughtheatre.co.uk

'A Couple of Poor, Polish-Speaking Romanians'

Y Cymro – 21/3/08

‘A Couple of Poor, Polish-Speaking Romanians’, Theatr Soho, **

Wedi gweld teitl y ddrama, do’n i fawr o awydd gweld y cynhyrchiad yma. Doedd y ffaith bod y ddrama yn cael ei disgrifio fel ‘fast-paced road trip’ a bod y ddau brif gymeriad wedi cymryd gormod o gyffuriau ddim yn apelio chwaith. Dechrau da ynde!. Dyna wers fawr mewn marchnata. Pwysigrwydd y ddelwedd, y teitl a’r disgrifiad. Un o’r ychydig bethau oedd yn apelio oedd y ffaith bod awdur y ddrama wreiddiol dim ond yn 24oed – Dorota Mastowska, yr ‘enfant terrible’ ddiweddara yng nghylchoedd llenyddol Gwlad Pwyl. Wedi ennill rhai o brif wobrau llenyddol ei gwlad am ei nofelau cynnar, dyma ei drama cyntaf, gafodd ei lwyfannu yn Warsaw yn Hydref 2006. Cyfarwyddwr Artistic Theatr Soho – Lisa Goldman fu’n gyfrifol am ei chyfieithu, ynghyd â chyswllt rhyngwladol y cwmni, Paul Sirett. Ond y cwestiwn mawr sy’n aros ydi, pam?...

Wrth gamu i mewn i’r theatr fechan 140 o seddau yma ynghanol bwrlwm strydoedd Soho, y peth cyntaf sy’n taro’r llygad ydi set drawiadol Miriam Buether. Byth ers gweld cynhyrchiadau Theatr Genedlaethol yr Alban, dwi wedi dod yn ffan mawr o waith Miriam, sydd wastad yn creu setiau diddorol, a hynny, gan amlaf, ar ffurf bocsus gwahanol. Dyma’n union a gafwyd yma. Un o’r amlwythi glas a welir ar longau sy’n cludo nwyddau o borthladd i borthladd yw’r gofod tro ma, ac oddi mewn iddo mae bar ar un ochor a phentwr o lampau blith draphlith y pen arall. Ar y llawr, mae haen o ‘lo du, ac ar ben y glo, mae ffram car, o’r llyw i’r seddau a’r olwynion. Wedi dwy neu dair cân Bwylaidd, sy’n annog y gynulleidfa i gymryd eu lle ar y meinciau melfed, daw gyrrwr y car (Howard Ward) at y llyw gan gychwyn y stori drwy hel atgofion am ei daith yn y car o Warsaw i Elblag pan ddaeth o wyneb yn wyneb â’r ddau gymeriad tlawd, Romaniaidd ond yn siarad Pwyleg! Daw ‘Parcha’ ( Andrew Tiernan) a ‘Dzina’ (Andrea Riseborough) i ymuno â’r gyrrwr oddi mewn i’r car, a dyma gychwyn y siwrne eiriol, derfysgol a diflas.

Dyma un o wendidau’r ddrama yn amlygu ei hun o’r cychwyn. Fel gydag unrhyw ddrama sy’n cynnwys yr elfen deithio, mae’r awdur yn caethiwo’r cyfarwyddwr yn syth, sydd yn eu tro yn caethiwo’r actorion. Does na ddim byd mwy diflas na gwylio tri actor yn ffug hercian eu ffordd drwy dudalennau o ddialog ddryslyd, heb wybod yn iawn i ble mae’r daith na’r ddrama yn mynd. Wedi rhannu eu harian a’u holl feddiannau efo’r gyrrwr, buan iawn mae’r ddau deithiwr yn canfod eu hunan ar droed unwaith eto, ond tra’n cerdded, mae’r acenion Pwylaidd neu’n hytrach Romaniaidd (ac os dach chi’n gwybod y gwahaniaeth rhwng y ddau, da chi’n well person na fi!!) yn diflannu, ac mae’r ddau yn dechrau trin a thrafod gydag acenion Prydeinig! Yma daw’r gwirionedd i’r fei ynglyn â’r cyffuriau, a’r parti y bu i’r ddau gwrdd ynddo, ynghyd â’r ffaith bod y ‘Dzina’ feichiog, eisioes yn fam i blentyn ifanc sydd wedi’i adael ar ôl yn y fflat, a bod hithau wedi ffoi efo £500 o arian y budd-daliadau.

O gymryd bod y ddrama wreiddiol yn y Bwyleg, siawns bod clywed rhywun o Wlad Pwyl yn dynwared neu ffugio bod yn Romaniaidd yn eitha amlwg. Ond o wneud y ddrama yn y Saesneg, mae’r elfen yma yn cael eu golli’n syth. Dyma ble mae teitl y ddrama yn gam-arweiniol hefyd, sydd ddim yn helpu’r cyfan. Wedi cyrraedd y caffi neu’r Bar, mae’r ddau deithiwr yn dod wyneb yn wyneb â’r wraig sy’n cadw’r bar (Valerie Lilley) sy’n siarad gydag acen Walsall-aidd, sy’n fod i adlewyrchu Warsaw. Eto, doedd hyn ddim yn gweithio yn fy marn i. Un o’r ychydig olygfeydd wnaeth imi chwerthin oedd pan y bu i’r ddau deithiwr herwgipio cerbyd y ddynes feddw (Ishia Bennison) gan ymuno â hi wrth iddi geisio gyrru’r car tra’n yfed Fodca a siarad efo’i gŵr ar y ffôn.

Ar ddiwedd y ddrama, wedi cyrraedd hafan i ymlacio am y noson yng nghartref y hen-ŵr methedig (John Rogan), mae’r ddau deithiwr yn dechrau trafod eu bywydau yn agored ac onest. Yma yn yr olygfa eiriol hirfaeth y mae sôn am unigrwydd a gwerth bywyd, cyn i’r fam ifanc gyflawni hunan-laddiad drwy grogi ei hun yn y toiled. Doedd hynny ddim yn sioc, gan fod rhywun yn synhwyro rywsud mai dyna fyddai pen y daith. Wedi rhyw fath o ddawns angau ar y diwedd, ac wrth i’r llwyfan lenwi efo rhagor o deithwyr o Wlad Pwyl, sy’n heidio ar y gwch ‘lo yr ‘Ibuprofen’, dan ganu eu hanthemau hurt am ‘Martini rose, martini bianco, Fiat Uno a Cinquecento’, doeddwn i fawr callach.

Doeddwn i’n malio'r un botwn corn am y ddau deithiwr, na chwaith eu tynged. Doeddwn i heb ddysgu'r un iot amdanynt, nac ychwaith am yr hyn sy’n poeni’r athrylith ifanc yma o Wlad Pwyl. Os mai bwriad y cyfarwyddwr oedd canfod y Sarah Kane newydd, yna mae gan y ferch ifanc yma lawer mwy i’w ddysgu, a bywyd i’w brofi. Dwy nofel ni wna ddramodydd! A dyna wers i bawb o Wlad Pwyl hyd strydoedd lliwgar Llundain.

Mae ‘A Couple of Poor, Polish-Speaking Romanians’ yn Theatr Soho tan y 29ain o Fawrth. Mwy o fanylion ar www.Sohotheatre.com

'I'll Be The Devil'

Y Cymro – 14/02/08

‘I’ll Be The Devil’ , Tricycle, *

Tybed faint ohonoch, fel finnau, oedd yn credu mai unig swyddogaeth Cwmni’r Royal Shakespeare oedd i lwyfannu gwaith y Meistr? Ers symud i Lundain, dwi wedi cael fy synnu gan yr amrywiaeth mae cwmni’r RSC yn ei gynnig - un o’r cwmnïau mwya’ adnabyddus trwy’r byd i gyd. Dim ond ers 1961 bu’r cwmni yn gweithredu o dan ei theitl brenhinol presennol, ond mae gwreiddiau’r cwmni yn mynd yn ôl i gyfnod llawer cynharach, at pan godwyd y theatr barhaol cyntaf yn Stratford.

Ym 1875, lansiodd y bragwr Charles Edward Flower ymgyrch ryngwladol i godi theatr yn nhref enedigol Shakespeare. Rhoddodd ei gyfraniad o’r safle enwog dwy erw gychwyn ar draddodiad teuluol sy’n dal i barhau hyd heddiw. Agorwyd y theatr gyntaf ym 1879 gyda pherfformiad o ‘Much Ado About Nothing’ a buan iawn daeth enwau mawr y cyfnod i droedio’r llwyfan.

Wedi 50 mlynedd o ragoriaeth, derbyniodd y theatr ei Siarter Brenhinol ym 1925, cyn cael ei ddifa cwta flwyddyn yn ddiweddarach gan dân. Parhau wnaeth y cynyrchiadau, a hynny mewn sinema leol, tra bod ymgyrch enfawr arall ar waith i godi theatr newydd. Gwireddwyd y freuddwyd honno ym 1932, a dros y 30 mlynedd wedi hynny, magodd y cwmni ei enw da drwy gyd-weithio efo actorion Shakesperaidd profiadol ynghyd â magu talent newydd.

Syr Peter Hall greodd y cwmni mwy modern ei naws, a hynny ar gychwyn y chwedegau. Dechreuwyd llwyfannu gweithiau gan ddramodwyr newydd, ac fe ddaeth cenhedlaeth newydd o actorion a chyfarwyddwyr i weithio o dan adain y cwmni; enwau fel Judi Dench, Ian Richardon, Trevor Nunn, Adrian Noble a Terry Hands sydd bellach yn arweinydd artistig Clwyd Theatr Cymru yn Yr Wyddgrug.

Eleni, fe gomisiynwyd tair drama newydd ar gyfer y cwmni; ‘God in Ruins’ sef cywaith y dramodydd a’r cyfarwyddwr Anthony Nielson ar y cyd gyda Theatr Soho, gafodd ei lwyfannu dros y Nadolig; ‘Days of Significance’ gan Roy Williams am ddau filwr yn boddi’u gofidiau cyn gadael am Irac, fydd yn theatr y Tricycle drwy fis Mawrth, a’r ddrama fues i’n ei weld yr wythnos hon sef ‘I’ll Be The Devil’ o waith Leo Butler, eto’n theatr y Tricycle yn ardal Kilburn.

Dyma ddrama dywyll a dirdynnol wedi’i osod yn yr Iwerddon ym 1762, yn Limerick a bod yn benodol, a roddwyd dan warchae ym 1691 gan fyddin William III. Yn sgil y fuddugoliaeth gan wŷr William, cafodd dilynwyr y ffydd Gatholig eu herlid am bron i ganrif, gyda’r offeiriaid yn cael eu halltudio, eu tiroedd yn cael eu cipio, a’u torri allan o’r bywyd gwleidyddol.

Mae’r ddrama wedi’i ganoli ar hanes un teulu sy’n byw yn y goedwig a hynny o dan orthrwm y Fyddin. Yr hyn sy’n cymhlethu ffawd y fam ‘Maryanne’ (Derbhle Crotty) a’i ddau o blant ‘Dermot’ (Tom Burke) ac ‘Ellen’ (Samantha Young) ydi’r ffaith mai un o’r milwyr, ‘Lieutenant Coyle’ (Eoin McCarthy) yw tad y plant. Ar gychwyn y ddrama, mae ‘Coyle’ yn ymweld â’r teulu ar amheuaeth bod ‘Dermot’ wedi lladd mochyn. Mae hyn yn groes i ‘reolau’r’ Fyddin, ac mae’n rhaid i’r drwgweithredwr gael ei gosbi. Dyma gychwyn angst y tad, sydd nid yn unig yn gorfod cadw’n dawel am ei deulu, ond hefyd yn gorfod gwadu ei grefydd. Wrth ymuno â gweddill o’r Gatrawd sy’n gwledda yn y dafarn, fe dry’r chwarae yn chwerw, a buan iawn y daw’r gwirionedd i’r fei, ac mae’r modd y mae’r milwyr yn arteithio ‘Coyle’ yn ffiaidd. Parhau wna’r drasiedi wrth i ferch y teulu gael ei threisio a’i lladd gan ‘Colonel Fleming’ (John McEnery) gan orfodi’r tad i gladdu corff ei ferch yn y pridd sy’n gorchuddio’r llwyfan.

Oni bai am set hyfryd Lizzie Clachan sy’n cyfleu symlrwydd y tŷ yn y goedwig, y groes yn y glaw a’r dafarn odidog, yn ogystal â goleuo cynnil ond cynnes Charles Balfour, roedd hi’n anodd iawn canolbwyntio ar y cynhyrchiad. Roedd safon yr actio, y llefaru a chyfarwyddo Ramin Gray yn warthus i feddwl bod y cyfan o dan adain yr RSC, gyda dim ond Derbhle Crotty fel y fam a Samantha Young fel y ferch yn haeddu sôn amdanynt. Roedd coreograffi’r ymladd yn wan a ffug, roedd y cerydd a’r arteithio yn wamal, ac allwn i’m dallt hanner o eiriau’r actorion. Dim ond gydag ambell i linell fel ‘your nation was bred for slavery’ a ‘St Patrick was an Englishman’ y gwnes i ddechrau cydymdeimlo efo’r Gwyddelod a chasáu’r Milwyr.

Wedi’r siom o weld ‘God in Ruins’ fis Rhagfyr, a rŵan y cynhyrchiad bregus yma o waith dramodydd cyfoes arall, tybed mai doeth o beth yw glynu at waith y Meistr wedi’r cyfan?

Mae ‘I’ll Be The Devil’ newydd ddod i ben yn Theatr y Tricycle, ond mae’r RSC yn parhau i fod yno tan ddiwedd Mawrth yn cyflwyno ‘Days of Significance’ o waith Roy Williams. Mwy o fanylion ar www.rsc.org.uk

'Women of Troy'

Y Cymro – 7/3/08

‘The Women of Troy’, Lyttelton ***

Mae 'na don newydd o gyfarwyddwyr yn prysur wneud argraff ar lannau’r Tafwys, a’r rhan fwyaf ohonynt yn ferched. Dyna chi Lisa Goldman yn Theatr Soho, Josie Rourke yn y Bush, Thea Sharrock mewn amrywiol theatrau, Jude Kelly yn y Southbank ac Emma Rice a Katie Mitchell yn y Theatr Genedlaethol. Fel y gallwch fentro, mae gan bob un ei arddull wahanol, a chryn gystadleuaeth i ennyn eu cynulleidfa, ac i hudo’r ddrama-gerdd-garwyr yn ôl i’r dramâu mwy traddodiadol a chlasurol.

Wedi clywed cymaint o sôn am gyfarwyddo medrus ac arddull dywyll, gyfoes ac unigryw Katie Mitchell, roedd hi’n hen bryd imi fynd i weld un o’i chynyrchiadau. Yn eu hwythnos olaf yn y Theatr Genedlaethol, mi fentrais i weld ‘Women of Troy’ yn Theatr Littelton.

Dyma ddrama gan un o Feistri’r Groegiaid, Euripides sy’n sôn am dynged merched dinas ‘Troy’ wedi i’r Groegiaid ymosod ar y ddinas, gan ladd eu gwŷr, a dwyn ymaith eu teuluoedd i wasanaethu fel caethweision. Wrth i’r frenhines ddi-orseddedig ‘Hecuba’ (Kate Duchêne) glywed beth fydd eu tynged ar gychwyn y ddrama, mae ei merch ‘Cassandra’ (Sinead Matthews) yn orffwyll oherwydd y felltith a osodwyd arni, ac sy’n ei galluogi hi i ragweld y dyfodol. O ddallt mai mynd yn ordderch i’r Cadfridog buddugoliaethus ‘Agamemnon’ fydd ei thynged, ac o fedru gweld beth fydd yn digwydd iddi wedi cyrraedd dinas Argos, mae hysteria ‘Cassandra’ yn gwaethygu, a chaiff ei dwyn ymaith. Daw’r weddw o dywysoges ‘Andromache’ (Anastasia Hille) at weddill y merched gyda’r newyddion bod ei merch fenga ‘Polyxena’ wedi’i lladd fel aberth wrth fedd y rhyfelwr Groegaidd ‘Achilles’. Ond daw mwy o newyddion trist i’r teulu brenhinol gan y Groegwr ‘Talthybius’ (Michael Gould) gyda’r newydd fod mab ieuenga’r teulu, ‘Astyanax’ wedi’i gondemnio i farw, a hynny drwy ofn y Groegiaid i’r bychan etifeddu nerth a phŵer ei dad, ‘Hector’, a dod yn fygythiad i’w lluoedd.

Er nad yn un o ferched ‘Troy’, mae ‘Helen’ (Susie Trayling) hefyd yn dioddef, wrth i ‘Menelaus’ (Stephen Kennedy) ddod i’w chludo yn ôl i Groeg lle mae dedfyd o farwolaeth yn ei haros. Wrth i ‘Talthybius’ ddychwelyd yn cludo corff marw’r babi brenhinol, mae ‘Hecuba’ yn paratoi’r corff i’w gladdu cyn cael eu cludo ymaith fel caethweision i Odysseus.

Mae’n lled gyfarwydd i lawer fod yna ymateb cymysg i waith Katie Mitchell. Rhai theatr-garwyr yn casáu ei chynyrchiadau am eu bônt mor hunan-ffafriol, a’i harddull unigryw yn cael ei or-bwysleisio ar draul gwaith y dramodydd. Tra bod eraill yn ei chlodfori fel achubiaeth ddiweddara’r Theatr Brydeinig.

Yr hyn sy’n ddiddorol am ei chynhyrchiad ydi’r ffaith fod y cyfan wedi’i osod yn y presennol, a’i leoli mewn hen ffactri goncrid sy’n hynod o drawiadol a chredadwy o gynllun set Bunny Christie a goleuo Paule Constable a Jon Clark. Hoffais yn fawr y modd y defnyddiwyd y goleuo i gyfleu agor a chau’r prif ddrysau a’r ffenestri, yn enwedig y ffenest ddychmygol ar flaen y llwyfan, a agorwyd cyn i’r corws lefaru eu gwirioneddau i’r gynulleidfa. Roedd y merched i gyd yn eu ffrogiau crand a’u sgidiau sodle uchel, ynghyd â’u bagiau llaw yn cyfleu’r gorau o’r ddinas, a’u tynged o gaethwasanaeth mor wrthgyferbyniol o’u cyn urddas.

Mae’n wir dweud fod y ddrama wedi’i threisio o ran y ddialog, gan adael dim ond yr esgyrn sychion i gyfleu’r neges, gyda gorddibyniaeth efallai, ar y triciau llwyfan - o’r ffrwydradau i’r fflamau, o’r diferion glaw a’r tywod i’r dawnsio clasurol. ‘Fy mwriad ydi medru cyfleu pob drama mor glir â phosib yn yr amser dwi’n gweithio’ yn ôl Katie Mitchell, a does 'na’m dwywaith bod y cynhyrchiad yn ein hatgoffa o fryntni rhyfel hyd yr eiliad olaf. Wedi dweud hynny, weithiau gan yr arddull fod yn ormodol, ac ysfa’r cyfarwyddwr i wneud enwi iddo neu iddi’i hun fod yn fwy cofiadwy na’r cynhyrchiad.

Dwi dal ddim yn siŵr os wnes i wirioneddol fwynhau'r hyn weles i. Faswn i’n annog pawb i fynd i weld un o’i chynyrchiadau, petai ond i brofi’r wefr o’i gwaith hi. O ran yr actio, bregus oedd sawl portread; o ran y sain, roedd y grŵn isel drwy gydol yr awr a hanner yn ormodol. Roedd yma naws ffilm i’r cyfan, o’r set i’r sgript i’r triciau, ac mae hynny yn fy mhoeni’n fawr. Mae’r ddau gyfrwng mor wahanol, ac efallai mai dyna sy’n gyfrifol am yr elfen hunan-ffafriol sy’n amlygu’i hun - fel y theori ‘auteur’ ym myd y ffilmiau, sy’n arwydd o awydd ac arddull y cyfarwyddwr i roi ei stamp ei hun ar bob agwedd o’r gwaith.

Yn anffodus, (neu’n ffodus i rai!) mae cyfnod ‘Women of Troy’ wedi dod i ben. Bydd Katie Mitchell yn cyfarwyddo ‘The City’ o waith Martin Crimp yn y Royal Court rhwng mis Ebrill a Mehefin eleni. Am fwy o fanylion, www.royalcourttheatre.com